Poradnia Zdrowia Psychicznego w Ciąży i Połogu

Zdrowie psychiczne w ciąży i połogu

Skupiając się na fizycznych aspektach oczekiwania na narodziny dziecka, warto pamiętać, że ciąża i okres po porodzie mogą również stanowić istotne obciążenie dla zdrowia psychicznego.

Depresja poporodowa jest jednym z najczęściej omawianych problemów w kontekście zdrowia psychicznego po porodzie. Objawy depresyjne mogą jednak pojawić się już w czasie ciąży, dlatego nie warto czekać z konsultacją do momentu narodzin dziecka.

Zmiany hormonalne zachodzące podczas ciąży mogą wpływać na samopoczucie, ale nie każdy utrzymujący się lęk, smutek, bezsenność czy znaczne pogorszenie funkcjonowania należy tłumaczyć wyłącznie hormonami.

Problemy psychiczne mogą pojawić się po raz pierwszy w ciąży lub po porodzie, ale mogą też być nawrotem trudności, które występowały już wcześniej.

Psychiatra w ciąży i po porodzie – kiedy warto zgłosić się po pomoc?

Konsultację psychiatryczną w ciąży lub po porodzie warto rozważyć wtedy, gdy lęk, obniżony nastrój, napięcie, problemy ze snem albo inne trudności psychiczne zaczynają utrudniać codzienne funkcjonowanie.

Nie trzeba czekać, aż objawy staną się bardzo nasilone ani samodzielnie ustalać, czy jest to depresja, zaburzenie lękowe czy reakcja na dużą zmianę życiową.

Powodem konsultacji może być między innymi:

• utrzymujący się smutek lub poczucie beznadziei,
• nasilony lęk dotyczący ciąży, porodu albo zdrowia dziecka,
• napady paniki,
• trudność w odpoczynku mimo wyczerpania,
• znaczne problemy ze snem niezwiązane wyłącznie z potrzebami dziecka,
• utrata zainteresowania rzeczami, które wcześniej sprawiały przyjemność,
• silne poczucie winy lub przekonanie, że jest się „złą matką”,
• duża drażliwość albo wycofanie z kontaktu z bliskimi,
• trudność z codzienną opieką nad sobą,
• nawrót wcześniej leczonego zaburzenia psychicznego.

Kto może być bardziej narażony na problemy psychiczne w ciąży i połogu?

Problemy ze zdrowiem psychicznym w ciąży mogą mieć związek z trudnościami, które występowały jeszcze przed ciążą. Dlatego warto poinformować lekarza prowadzącego i psychiatrę o wcześniejszym leczeniu psychiatrycznym, psychoterapii oraz przyjmowanych lekach.

Nawet jeśli stan psychiczny przed ciążą był stabilny, okres ciąży i połogu może wiązać się ze zwiększonym ryzykiem nawrotu niektórych zaburzeń.

Większej uwagi mogą wymagać szczególnie osoby:

• z wcześniejszą depresją, zaburzeniami lękowymi, chorobą afektywną dwubiegunową lub psychozą,
• z wcześniejszą depresją albo psychozą poporodową,
• z rodzinnym występowaniem poważnych zaburzeń psychicznych,
• w ciąży nieplanowanej lub przeżywanej jako szczególnie trudna,
• mające niewielkie wsparcie ze strony partnera lub rodziny,
• doświadczające silnych problemów rodzinnych, finansowych lub zdrowotnych,
• mające trudności związane z używaniem alkoholu, leków lub innych substancji,
• doświadczające dużego przeciążenia, przewlekłego stresu albo wcześniejszej traumy.

Obecność czynników ryzyka nie oznacza, że problem na pewno się pojawi. Może jednak uzasadniać wcześniejsze zaplanowanie opieki i monitorowania stanu psychicznego.

Baby blues czy depresja poporodowa – jak je odróżnić?

W pierwszych dniach po porodzie u wielu kobiet pojawia się tzw. baby blues, czyli przejściowy okres większej płaczliwości, drażliwości, lęku lub wahań nastroju.

Baby blues zwykle rozpoczyna się w pierwszych dniach po porodzie i ustępuje samoistnie w ciągu kilku dni do około 2 tygodni.

Większej uwagi wymaga sytuacja, gdy:

• objawy utrzymują się dłużej,
• zamiast słabnąć stają się silniejsze,
• pojawiły się później,
• trudno wykonywać codzienne czynności,
• znika zdolność odczuwania przyjemności,
• występuje nasilone poczucie beznadziei,
• opieka nad sobą lub dzieckiem staje się bardzo trudna.

Depresja poporodowa nie jest tym samym co przejściowy baby blues i może wymagać psychoterapii, farmakoterapii lub połączenia różnych form leczenia.

Jeżeli dominującym problemem jest utrzymujące się obniżenie nastroju, informacje o dodatkowej pomocy znajdują się również na stronie Poradnia Depresji .

Depresja może rozpocząć się już podczas ciąży

Określenie „depresja poporodowa” może tworzyć wrażenie, że problemy depresyjne rozpoczynają się dopiero po narodzinach dziecka.

Nie zawsze tak jest.

Objawy depresji mogą wystąpić już w ciąży i obejmować między innymi:

• utrzymujący się obniżony nastrój,
• utratę zainteresowania i przyjemności,
• poczucie winy lub bezwartościowości,
• zaburzenia snu,
• brak energii,
• problemy z koncentracją,
• trudność z podejmowaniem decyzji.

Niektóre z tych objawów, np. zmęczenie czy zmiany snu, mogą występować również w prawidłowej ciąży. Dlatego znaczenie ma cały obraz i wpływ trudności na funkcjonowanie, a nie pojedynczy symptom.

Tokofobia – kiedy lęk przed porodem wymaga specjalistycznej pomocy?

Niepokój przed porodem jest częsty. Tokofobia oznacza jednak lęk o takim nasileniu, że sama perspektywa ciąży lub porodu może powodować znaczne cierpienie, unikanie albo zaburzać codzienne funkcjonowanie.

Lęk może dotyczyć m.in.:

• bólu,
• utraty kontroli,
• powikłań,
• zdrowia dziecka,
• procedur medycznych,
• wcześniejszych trudnych doświadczeń porodowych,
• poczucia bezradności podczas porodu.

Konsultacja może pomóc ustalić, z czego wynika lęk i jaka forma wsparcia będzie właściwa.

Pomoc nie powinna sprowadzać się wyłącznie do komunikatu „nie ma się czego bać”. Przy nasilonej tokofobii potrzebne może być dokładniejsze omówienie źródeł obawy, wcześniejszych doświadczeń i możliwego leczenia.

Trauma po porodzie – trudny poród może pozostawić objawy psychiczne

Poród może być medycznie zakończony pomyślnie, a jednocześnie zostać przeżyty jako bardzo trudne lub traumatyczne wydarzenie.

Po porodzie mogą pojawiać się:

• powracające wspomnienia,
• koszmary,
• silne napięcie przy rozmowie o porodzie,
• unikanie tematów związanych z wydarzeniem,
• silne reakcje na wizyty medyczne,
• poczucie zagrożenia mimo zakończenia sytuacji.

Nie każda trudna reakcja bezpośrednio po porodzie oznacza PTSD.

Jeżeli jednak objawy utrzymują się, nasilają albo wpływają na codzienne życie, relację z dzieckiem, kolejne wizyty lekarskie lub plany następnej ciąży, warto omówić je ze specjalistą.

Psychoza poporodowa – stan wymagający natychmiastowej pomocy

Psychoza poporodowa jest poważnym stanem psychicznym, który zwykle rozwija się nagle po porodzie i wymaga pilnej pomocy psychiatrycznej.

Objawy mogą obejmować między innymi:

• urojenia,
• omamy,
• bardzo silne pobudzenie,
• nietypowo podwyższony lub gwałtownie zmieniający się nastrój,
• dezorientację,
• wyraźnie zaburzone zachowanie,
• ciężką bezsenność połączoną ze zmianą stanu psychicznego.

Osoba w psychozie może nie zdawać sobie sprawy z tego, że jej ocena rzeczywistości jest zaburzona.

Dlatego bliscy nie powinni czekać, aż sama uzna, że potrzebuje leczenia.

Psychoza poporodowa nie jest nasilonym baby blues ani zwykłym przemęczeniem po porodzie. Wymaga natychmiastowej oceny medycznej.

Choroba afektywna dwubiegunowa a ciąża i połóg

Informacja o wcześniejszej diagnozie choroby afektywnej dwubiegunowej ma szczególne znaczenie podczas planowania opieki psychiatrycznej w ciąży i po porodzie.

Warto powiedzieć lekarzowi również o wcześniejszych okresach:

• znacznie zmniejszonej potrzeby snu bez odczuwania zmęczenia,
• nietypowo dużej energii,
• bardzo wzmożonej aktywności,
• przyspieszonego myślenia i mówienia,
• impulsywnych lub ryzykownych zachowań,
• wcześniejszych epizodach psychotycznych.

Ocena jest szczególnie ważna przed rozpoczęciem leczenia przeciwdepresyjnego u osoby, u której istnieje możliwość zaburzenia afektywnego dwubiegunowego.

Pacjentka z wcześniejszą chorobą dwubiegunową lub przebytą psychozą poporodową powinna omówić z psychiatrą plan leczenia i monitorowania również na okres po porodzie.

Leki psychiatryczne w ciąży – czy trzeba je odstawić po pozytywnym teście?

Nie należy samodzielnie odstawiać leku psychiatrycznego wyłącznie dlatego, że potwierdzono ciążę.

Decyzja dotycząca:

• kontynuowania preparatu,
• zmiany dawki,
• zamiany leku,
• stopniowego odstawienia

powinna wynikać z indywidualnej oceny korzyści i ryzyka.

Znaczenie mają m.in.:

• rodzaj zaburzenia,
• nasilenie wcześniejszych epizodów,
• skuteczność dotychczasowego leczenia,
• ryzyko nawrotu,
• konkretny preparat,
• etap ciąży,
• ogólny stan zdrowia.

Nie można oceniać bezpieczeństwa farmakoterapii jedynie według zasady „lek w ciąży = zagrożenie”. Nieleczona lub niewłaściwie leczona choroba psychiczna również może mieć znaczenie dla zdrowia pacjentki.

Jeżeli potrzebna jest lekarska ocena aktualnego leczenia, informacje o konsultacjach znajdują się na stronie psychiatra Warszawa .

Karmienie piersią a leki psychiatryczne

Karmienie piersią nie oznacza automatycznie, że każda farmakoterapia psychiatryczna musi zostać przerwana.

Ocena zależy od konkretnego leku i sytuacji klinicznej.

Lekarz bierze pod uwagę m.in.:

• właściwości preparatu,
• dawkę,
• stan zdrowia matki,
• wiek i stan zdrowia dziecka,
• wcześniejszą skuteczność leczenia,
• możliwość zastosowania alternatywy.

Nie należy samodzielnie pomijać dawek ani gwałtownie przerywać leczenia z obawy przed obecnością leku w mleku.

Jeżeli pacjentka planuje karmienie piersią, warto omówić to z psychiatrą jeszcze w ciąży. Pozwala to wcześniej przygotować plan postępowania po porodzie.

Wcześniejsze leczenie psychiatryczne – dlaczego warto powiedzieć o nim jeszcze przed porodem?

Jeżeli przed ciążą lub w jej trakcie występowały:

• depresja,
• zaburzenia lękowe,
• choroba afektywna dwubiegunowa,
• psychoza,
• ciężkie zaburzenia snu,
• wcześniejsza depresja poporodowa,
• wcześniejsza psychoza poporodowa,

warto przekazać tę informację lekarzowi prowadzącemu oraz psychiatrze.

Nie chodzi o założenie, że problem na pewno powróci.

Znajomość wcześniejszej historii pozwala jednak wcześniej ustalić:

• jakie objawy należy obserwować,
• kiedy zaplanować kontrolę,
• czy potrzebna jest kontynuacja leczenia,
• jak zorganizować wsparcie po porodzie,
• co zrobić w przypadku szybkiego pogorszenia.

Plan działania przygotowany wcześniej jest szczególnie wartościowy w pierwszych tygodniach po porodzie, kiedy zmęczenie i opieka nad noworodkiem mogą utrudniać organizowanie pomocy od podstaw.

Sen po porodzie – kiedy brak snu przestaje być tylko skutkiem opieki nad dzieckiem?

Przerywany sen jest częstą częścią pierwszych tygodni opieki nad noworodkiem.

Warto jednak zwrócić uwagę na sytuację, w której osoba ma możliwość odpoczynku, ale:

• praktycznie nie jest w stanie zasnąć,
• pozostaje niezwykle pobudzona,
• prawie nie odczuwa potrzeby snu,
• mimo braku snu ma nietypowo dużo energii,
• jednocześnie pojawia się dezorientacja, przyspieszone myślenie lub nietypowe zachowanie.

Taki obraz różni się od zwykłego zmęczenia spowodowanego nocnym karmieniem.

Szczególnie po porodzie nagła i znaczna zmiana potrzeby snu powinna być oceniana razem z całym stanem psychicznym.

Poronienie lub strata dziecka – żałoba nie jest automatycznie zaburzeniem psychicznym

Po poronieniu, martwym urodzeniu lub śmierci dziecka mogą pojawić się bardzo silne:

• smutek,
• złość,
• poczucie niesprawiedliwości,
• poczucie winy,
• lęk dotyczący przyszłości,
• trudność w kontakcie z osobami, które mają dzieci.

Silne emocje po stracie nie oznaczają automatycznie choroby psychicznej.

Wsparcie może być jednak potrzebne, jeśli cierpienie staje się trudne do udźwignięcia, utrzymuje się znaczne pogorszenie funkcjonowania, pojawiają się objawy depresyjne, traumatyczne albo myśli o zrobieniu sobie krzywdy.

Pomocy może potrzebować również partner lub drugi rodzic. Sposób przeżywania straty przez dwie osoby nie musi być taki sam.

Jak partner lub bliska osoba może pomóc po porodzie?

Bliscy mogą zauważyć zmianę stanu psychicznego wcześniej niż sama pacjentka.

Warto zwracać uwagę na:

• wyraźne wycofanie,
• nasilającą się beznadzieję,
• nietypowe zachowanie,
• bardzo silne pobudzenie,
• utratę kontaktu z rzeczywistością,
• całkowity brak snu połączony z dużą zmianą zachowania,
• wypowiedzi dotyczące śmierci lub zrobienia sobie krzywdy.

Wsparcie może obejmować także proste działania:

• przejęcie części obowiązków,
• umożliwienie odpoczynku,
• pomoc w umówieniu konsultacji,
• towarzyszenie podczas wizyty, jeśli pacjentka tego chce,
• reagowanie w sytuacji gwałtownego pogorszenia.

Nie warto zakładać, że po porodzie każda trudność psychiczna „sama minie”.

Co przygotować przed konsultacją psychiatryczną w ciąży lub połogu?

Nie jest potrzebne specjalistyczne przygotowanie.

Pomocne mogą być jednak informacje dotyczące:

• tygodnia ciąży albo czasu, który upłynął od porodu,
• przebiegu obecnej ciąży i porodu,
• aktualnych objawów,
• momentu ich pojawienia się,
• wcześniejszych problemów ze zdrowiem psychicznym,
• wcześniejszych ciąż i połogów,
• wszystkich obecnie przyjmowanych leków i suplementów,
• wcześniejszej skuteczności leków psychiatrycznych,
• planowanego lub aktualnego karmienia piersią,
• ilości i jakości snu,
• dostępnego wsparcia ze strony partnera lub rodziny.

Jeżeli pacjentka posiada wcześniejszą dokumentację psychiatryczną albo listę leków, warto mieć ją podczas konsultacji.

Nie należy natomiast samodzielnie zmieniać dawkowania przed wizytą tylko po to, aby „sprawdzić, jak będzie bez leku”.

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc psychiatryczna?

Planowa konsultacja nie jest właściwym rozwiązaniem w każdym stanie.

Natychmiastowej oceny wymaga szczególnie sytuacja, gdy pojawiają się:

• urojenia lub omamy,
• nagła dezorientacja,
• poważne zaburzenia kontaktu z rzeczywistością,
• ciężkie pobudzenie po porodzie,
• gwałtowna zmiana zachowania połączona z niemal całkowitym brakiem snu,
• myśli samobójcze z zamiarem lub planem działania,
• zamiar zrobienia krzywdy sobie lub dziecku.

Najczęstsze pytania o zdrowie psychiczne w ciąży i połogu

Czy depresja może rozpocząć się jeszcze przed porodem?

Tak. Depresja może wystąpić już w czasie ciąży, a nie wyłącznie po narodzinach dziecka.

Jak długo może trwać baby blues?

Baby blues zwykle ustępuje samoistnie w ciągu kilku dni do około 2 tygodni. Jeśli objawy trwają dłużej, nasilają się lub znacznie utrudniają funkcjonowanie, warto skonsultować stan psychiczny.

Czy w ciąży można brać leki psychiatryczne?

W określonych sytuacjach tak. Decyzję dotyczącą konkretnego preparatu podejmuje lekarz po indywidualnej ocenie korzyści i ryzyka. Nie należy samodzielnie odstawiać leczenia wyłącznie z powodu ciąży.

Czy trzeba odstawić leki przed karmieniem piersią?

Nie zawsze. Możliwość stosowania konkretnego leku podczas karmienia zależy od preparatu, dawki i sytuacji matki oraz dziecka. Leczenie należy omówić z lekarzem zamiast odstawiać je samodzielnie.

Czy psychoza poporodowa może zacząć się nagle?

Tak. Psychoza poporodowa często rozwija się gwałtownie po porodzie i może obejmować urojenia, omamy, pobudzenie, dezorientację lub bardzo nietypowe zachowanie. Wymaga pilnej pomocy psychiatrycznej.

Czy po wcześniejszej depresji poporodowej warto zgłosić się do psychiatry już w ciąży?

Może to być bardzo dobry moment na konsultację. Wcześniejsza historia pozwala zaplanować monitorowanie stanu oraz postępowanie na okres ciąży i po porodzie, zanim pojawi się ewentualne pogorszenie.