Desensytyzacja – czym jest i jak działa w leczeniu fobii?
Desensytyzacja, czyli odwrażliwianie, to metoda terapii poznawczo-behawioralnej (CBT), która polega na stopniowym oswajaniu się z tym, co budzi lęk. W fobii specyficznej metodą z wyboru jest ekspozycja in vivo, czyli kontakt z tym, co budzi lęk, w rzeczywistych sytuacjach, a metaanaliza 33 badań wykazała duże efekty terapii opartych na ekspozycji w porównaniu z brakiem leczenia.[1, 2] Terapia ekspozycji trwa w zaburzeniach lękowych zwykle około 10 sesji.[1] Gdy fobia utrudnia życie, warto zgłosić się do lekarza.[3]
Brytyjska Narodowa Służba Zdrowia (NHS) zaznacza, że z fobią bywa trudno sobie poradzić, ale leczenie może pomóc opanować objawy.[3]
Spis treści:
Czym jest desensytyzacja?
Desensytyzacja, nazywana też desensytyzacją systematyczną, polega na stopniowym oswajaniu się z tym, co wywołuje lęk. Metodę opisał w latach 50. XX wieku amerykański psychiatra Joseph Wolpe.
Przegląd badań Kaczkurkin i Foa (2015) zalicza techniki ekspozycji do najczęściej stosowanych metod w nurcie poznawczo-behawioralnym (CBT) w zaburzeniach lękowych.[1] Ekspozycja oznacza zbliżanie się do tego, czego dotąd unikano.[1]
Czym jest fobia i skąd się bierze?
Fobia to silny lęk, który zwykle dotyczy konkretnej rzeczy lub sytuacji. NHS wymienia wśród jej objawów:
- silny lęk i niepokój,
- zawroty głowy i kołatanie serca,
- ucisk w klatce piersiowej,
- nudności, wymioty lub biegunkę,
- drżenie,
- silny strach, że można zemdleć, stracić kontrolę lub umrzeć.[3]
Fobie dotyczą na przykład zwierząt (psy, owady, węże), sytuacji (latanie, wysokość, małe pomieszczenia) albo krwi lub wymiocin.[3] Niektóre, na przykład agorafobia i lęk społeczny, bardziej utrudniają codzienne życie.[3] Wiele fobii ma związek z przerażającym zdarzeniem lub stresującą sytuacją.[3] Zwykle zaczynają się w dzieciństwie, okresie dojrzewania lub we wczesnej dorosłości.[3] Ryzyko rośnie, gdy ktoś w rodzinie lub wśród znajomych miał fobię albo gdy inni negatywnie reagowali na czyjąś panikę lub strach.[3]
Jak przebiega terapia ekspozycji?
Terapia ekspozycji polega na zbliżaniu się do bezpiecznych rzeczy i sytuacji, których dotąd się unikało.[1] Dzięki temu można się przekonać, że lęk nie kończy się katastrofą.[1] Według teorii przetwarzania emocjonalnego unikanie podtrzymuje lęk, bo nie pozwala nauczyć się niczego nowego.[1] Ekspozycja dostarcza informacji, które podważają nierealistyczne skojarzenia.[1]
Wyróżnia się trzy formy ekspozycji:
Tabela 1. Trzy formy ekspozycji[1]
| Forma ekspozycji | Na czym polega |
|---|---|
| In vivo | Stopniowe zbliżanie się do miejsc, przedmiotów, osób lub sytuacji, których dotąd unikano, choć są bezpieczne[1] |
| Wyobrażeniowa | Osoba wyraźnie wyobraża sobie sytuację lub jej skutki i nie ucieka przed lękiem, który się pojawia[1] |
| Interoceptywna | Celowe wywoływanie doznań z ciała, które kojarzą się z lękiem. Stosuje się ją głównie przy zaburzeniu panicznym[1] |
W fobii specyficznej ekspozycja in vivo może być stopniowa, czyli z coraz silniejszymi bodźcami, albo polegać na tak zwanym zalewaniu, czyli od razu na kontakcie z tym, co budzi najsilniejszy lęk.[1] Terapię ekspozycji prowadzi psychoterapeuta, który dopasowuje jej tempo do pacjenta. Przy silnym lęku nie należy próbować jej na własną rękę. Terapia ma określony czas trwania i zwykle kończy się po około 10 sesjach.[1]
Czy w desensytyzacji potrzebna jest relaksacja?
W badaniach relaksacja w pewnym stopniu pomagała osobom z fobią specyficzną, ale nie działała lepiej niż ekspozycja.[1] Klasyczna desensytyzacja to połączenie stopniowej ekspozycji z nauką relaksacji. Włączenie relaksacji do ekspozycji i szczegóły tego procesu warto omówić z terapeutą.
Jednym ze sposobów radzenia sobie z fobią są ćwiczenia oddechowe.[3]
Lęk przed czymś ogranicza Ci życie?
Porozmawiaj z psychoterapeutą o fobii
W Centrum Terapii Dialog znajdziesz psychoterapeutę, który pomoże stopniowo oswoić lęk i odzyskać swobodę działania.
Czy terapia ekspozycji jest skuteczna w fobiach?
Metaanalizy pokazują, że ekspozycja in vivo jest bardzo skuteczna w fobiach specyficznych.[1] Działa lepiej niż brak leczenia, placebo i terapie, które nie opierają się na ekspozycji.[1] Metaanaliza 33 badań randomizowanych (Wolitzky-Taylor i współpracownicy, 2008) wykazała, że terapie oparte na ekspozycji dają duże efekty w porównaniu z brakiem leczenia i działają lepiej niż placebo oraz inne psychoterapie.[2]
Ekspozycja in vivo dawała w niej lepsze wyniki niż inne formy ekspozycji tuż po leczeniu, ale nie w późniejszej obserwacji.[2] W głównych porównaniach wielkość efektów nie zależała od rodzaju fobii specyficznej.[2] Terapia złożona z kilku sesji wypadała nieco lepiej niż jednosesyjna w kwestionariuszach oceniających trudności związane z fobią.[2] W jednym z badań opisanych w przeglądzie pojedyncza, trzygodzinna sesja ekspozycji dała lepsze wyniki niż pozostawanie na liście oczekujących.[1]
Wyniki trzeba jednak traktować ostrożnie. Metaanaliza pochodzi z 2008 roku.[2] Dobre średnie wyniki nie gwarantują też efektu u każdej osoby.
Jakie są inne sposoby leczenia fobii?
Wśród metod leczenia fobii NHS wymienia terapie rozmową, takie jak CBT, a także leki.[3] Psychoterapię prowadzi psychoterapeuta według określonej metody.[4] Więcej o psychoterapii piszemy w artykule Cele psychoterapii – po co chodzić na terapię i co może ona dać?
Samodzielnie można sobie pomagać ćwiczeniami oddechowymi, rozmową z zaufaną osobą i udziałem w grupie osób z podobnymi fobiami.[3] Zajęcia dla osób z fobiami organizują niektóre miejsca, na przykład ogrody zoologiczne i linie lotnicze.[3] Po godzinie 15 lepiej unikać napojów energetycznych i zawierających kofeinę, bo mogą pogarszać sen i nasilać lęk.[3] Szukając informacji w internecie, warto pamiętać, że można trafić na obrazy wywołujące lęk, na które nie jest się gotowym.[3] Leków przeciwlękowych ani przeciwdepresyjnych nie należy zaczynać, zmieniać ani odstawiać bez konsultacji z lekarzem. Wizyta u psychiatry nie oznacza, że trzeba będzie brać leki. Decyzja zależy od sytuacji pacjenta.
O czym rozmawia się z psychiatrą podczas pierwszej wizyty, opisuje artykuł Jak wybrać psychiatrę?
Kiedy zgłosić się po pomoc?
NHS radzi zgłosić się do lekarza, jeśli ktoś podejrzewa u siebie fobię, a objawy utrudniają mu życie.[3] Sygnałem do szukania pomocy jest też lęk silny, długotrwały lub utrudniający codzienne funkcjonowanie. Samodzielne radzenie sobie nie zastąpi diagnozy ani leczenia u specjalisty.
Specjaliści z Poradni Nerwic i Lęku Centrum Terapii Dialog zajmują się między innymi zaburzeniami lękowymi, fobiami i utrzymującym się napięciem i konsultują pacjentów w Warszawie oraz online.
FAQ – najczęstsze pytania o desensytyzację
Desensytyzacja to stosowana w nurcie poznawczo-behawioralnym (CBT) metoda stopniowego oswajania się z tym, co budzi lęk.
Desensytyzację systematyczną opisał w latach 50. XX wieku amerykański psychiatra Joseph Wolpe.
Terapia ekspozycji polega na zbliżaniu się do bezpiecznych rzeczy i sytuacji, których dotąd się unikało ze względu na lęk.[1]
W fobii specyficznej relaksacja nie działała lepiej niż sama ekspozycja.[1]
W zaburzeniach lękowych zwykle około 10 sesji.[1]
Tak. Ekspozycja in vivo jest bardzo skuteczna w fobiach specyficznych w porównaniu z brakiem leczenia i placebo.[1, 2] Nie gwarantuje jednak efektu u każdej osoby.
Stosuje się psychoterapię, np. poznawczo-behawioralną (CBT), a także leki.[3]
Warto zgłosić się do lekarza, gdy objawy fobii wpływają na życie i utrudniają codzienne funkcjonowanie.[3]
Źródła
- Kaczkurkin A.N., Foa E.B. – Cognitive-behavioral therapy for anxiety disorders: an update on the empirical evidence, Dialogues in Clinical Neuroscience (2015)
- Wolitzky-Taylor K.B. i wsp. – Psychological approaches in the treatment of specific phobias: a meta-analysis, Clinical Psychology Review (2008), streszczenie
- NHS – Phobias
- pacjent.gov.pl – Psycholog, psychoterapeuta czy psychiatra?
Powiązane wpisy
Depresja maskowana i subdepresja – czym są i kiedy szukać pomocy?
Depresja maskowana to dawne określenie depresji ukrytej za dolegliwościami z ciała bez przyczyny organicznej, które dziś nie odgrywa ważnej roli ani w praktyce, ani w nauce.[1]<span class="excerpt-hellip"> […]</span>
- Psychiatria
- Psychologia
- Psychosomatyka
- Brak energii
- Diagnoza
- Depresja
- Smutek
- Zaburzenia psychosomatyczne
Michał Feldman 
Zaburzenia adaptacyjne – objawy, przyczyny i leczenie
Czym są zaburzenia adaptacyjne? To nieprzystosowawcza reakcja na istotny stresor życiowy. Według przeglądu opisującego klasyfikację ICD-11 zwykle pojawiają się w ciągu miesiąca od wydarzenia lub sytuacji<span class="excerpt-hellip"> […]</span>
Anna Nowak 
Cele psychoterapii – po co chodzić na terapię i co może ona dać?
Psychoterapia, nazywana też terapią rozmową, to rozmowa z przeszkolonym specjalistą o myślach, uczuciach i zachowaniach.[1] Cele psychoterapii ustala się razem z psychoterapeutą. Z metaanalizy, czyli zestawienia<span class="excerpt-hellip"> […]</span>
Anna Nowak Lęk przed czymś ogranicza Ci życie?
Porozmawiaj z psychoterapeutą o fobii
W Centrum Terapii Dialog znajdziesz psychoterapeutę, który pomoże stopniowo oswoić lęk i odzyskać swobodę działania.
Znajdź psychoterapeutę