Poradnia Zdrowia Psychicznego dla Lekarzy i Studentów Medycyny

Pomoc psychiatryczna dla lekarzy i studentów medycyny – kiedy warto się zgłosić?

Lekarz lub student medycyny nie musi czekać, aż trudności uniemożliwią pracę, naukę albo odbywanie zajęć klinicznych. Konsultację warto rozważyć również wtedy, gdy mimo dalszego wykonywania obowiązków coraz większym kosztem stają się koncentracja, sen, odpoczynek, relacje lub radzenie sobie z napięciem.

Powodem zgłoszenia mogą być między innymi:

• przewlekłe przeciążenie,
• narastający lęk,
• obniżony nastrój,
• problemy ze snem,
• utrata energii i motywacji,
• trudność z psychicznym odłączeniem się od pracy,
• poczucie ciągłej odpowiedzialności za możliwe błędy,
• utrata satysfakcji z pracy lub studiów,
• drażliwość i wycofywanie się z relacji,
• trudność z powrotem do równowagi po dyżurach lub trudnych zdarzeniach klinicznych,
• coraz częstsze sięganie po alkohol, leki lub inne substancje w celu zmniejszenia napięcia albo ułatwienia snu.

Wiedza medyczna nie chroni automatycznie przed depresją, zaburzeniami lękowymi, bezsennością czy przeciążeniem zawodowym. Może natomiast sprawić, że osoba długo próbuje sama interpretować i kontrolować własne objawy.

Dlaczego praca lekarza może szczególnie obciążać zdrowie psychiczne?

Praca w ochronie zdrowia łączy odpowiedzialność za innych ludzi z presją czasu, wymaganiami poznawczymi i koniecznością podejmowania decyzji w warunkach niepełnej informacji.

WHO wskazuje wśród psychospołecznych czynników ryzyka dotyczących pracowników ochrony zdrowia m.in.:

• presję czasu,
• długie godziny pracy,
• pracę zmianową,
• ograniczony wpływ na organizację pracy,
• niewystarczające wsparcie,
• doświadczenia określane jako moral injury.

Nie oznacza to, że każdy lekarz pracujący dużo rozwinie zaburzenie psychiczne.

Znaczenie ma jednak połączenie obciążenia zawodowego z możliwością regeneracji, sytuacją osobistą, zdrowiem, wcześniejszymi trudnościami oraz dostępnym wsparciem.

Ważne jest również rozróżnienie problemu indywidualnego od organizacyjnego. Psychoterapia może pomagać w radzeniu sobie z obciążeniem, ale nie zastąpi odpowiedniego grafiku, właściwej obsady czy bezpiecznej organizacji pracy.

Wypalenie zawodowe czy depresja – to nie jest to samo

Wypalenie zawodowe jest według ICD-11 zjawiskiem związanym z przewlekłym stresem w pracy, z którym nie udało się skutecznie sobie poradzić. WHO nie klasyfikuje wypalenia jako odrębnej choroby.

Może wiązać się z:

• wyczerpaniem,
• narastającym dystansem psychicznym lub cynizmem wobec pracy,
• obniżonym poczuciem skuteczności zawodowej.

Depresja może natomiast obejmować znacznie szerszy obszar życia.

Większej uwagi wymagają szczególnie sytuacje, w których:

• obniżony nastrój utrzymuje się również w dni wolne,
• trudno odczuwać przyjemność poza pracą,
• znacznie spada energia,
• pojawia się poczucie beznadziei lub bezwartościowości,
• pogarsza się funkcjonowanie w wielu obszarach,
• występują myśli o śmierci lub samobójstwie.

Lekarz nie musi samodzielnie rozstrzygać, czy doświadcza „tylko wypalenia”, depresji czy kilku współwystępujących problemów.

Jeżeli dominującym problemem jest przeciążenie zawodowe, granice w pracy lub trudność z dalszym funkcjonowaniem w obecnym środowisku, można również sprawdzić ofertę Poradni Psychologii Pracy i Wypalenia Zawodowego .

Czy wysokie funkcjonowanie wyklucza problem psychiczny?

Nie.

Lekarz może nadal:

• przyjmować pacjentów,
• dyżurować,
• przygotowywać dokumentację,
• prowadzić badania,
• realizować specjalizację,

a jednocześnie doświadczać istotnego pogorszenia zdrowia psychicznego.

Wysoki poziom odpowiedzialności może nawet przez pewien czas maskować problem.

Osoba może funkcjonować według schematu: „Jeszcze dam radę → odpocznę po dyżurze → odpocznę po egzaminie → odpocznę po specjalizacji → teraz nie mogę się zatrzymać”.

Jeżeli każdy kolejny etap przynosi następne obowiązki, moment regeneracji stale się przesuwa.

Dlatego funkcjonowanie zawodowe nie powinno być jedynym kryterium oceny stanu psychicznego.

Perfekcjonizm i odpowiedzialność – kiedy przestają pomagać?

Dokładność i wysoki poziom odpowiedzialności są istotne w zawodach medycznych.

Problem może pojawić się wtedy, gdy standard: „chcę dobrze wykonywać swoją pracę” zmienia się w: „nie mogę popełnić żadnego błędu”.

Może temu towarzyszyć:

• wielokrotne analizowanie decyzji po zakończeniu pracy,
• trudność z zaakceptowaniem niepewności klinicznej,
• nadmierne sprawdzanie wykonanych czynności,
• poczucie odpowiedzialności za wszystko, co dzieje się z pacjentem,
• silny lęk przed oceną innych lekarzy,
• przekonanie, że proszenie o pomoc oznacza brak kompetencji.

W pracy medycznej nie można całkowicie usunąć niepewności. Można natomiast pracować nad sposobem reagowania na odpowiedzialność, ryzyko i własne ograniczenia.

„Powinienem umieć sobie z tym poradzić, przecież jestem lekarzem”

Znajomość kryteriów diagnostycznych i metod leczenia nie oznacza automatycznie możliwości obiektywnej oceny własnego stanu.

Lekarz pozostaje pacjentem, gdy sam potrzebuje pomocy.

Wiedza medyczna może czasem prowadzić do:

• nadmiernego analizowania własnych objawów,
• bagatelizowania ich, ponieważ „nie spełniają jeszcze wszystkich kryteriów”,
• porównywania własnego stanu z ciężej chorymi pacjentami,
• odkładania konsultacji,
• samodzielnego planowania leczenia bez niezależnej oceny.

Zdanie „znam psychiatrię, więc wiem, co mi jest” nie zastępuje konsultacji z drugim specjalistą.

Zewnętrzna ocena ma znaczenie między innymi dlatego, że pozwala spojrzeć na objawy bez konieczności jednoczesnego pełnienia roli lekarza i pacjenta.

Praca zmianowa i dyżury – dlaczego sen może stać się problemem?

Dyżury nocne i zmienne godziny pracy mogą zakłócać naturalny rytm snu i czuwania.

Problem może obejmować:

• trudność z zaśnięciem po dyżurze,
• zbyt krótki sen,
• częste wybudzenia,
• znaczną senność podczas kolejnej zmiany,
• problemy z koncentracją,
• trudność z powrotem do regularnego rytmu w dni wolne.

WHO zalicza długie godziny pracy i pracę zmianową do psychospołecznych czynników ryzyka dotyczących pracowników ochrony zdrowia.

Nie każdy problem po nocnym dyżurze oznacza zaburzenie snu. Jeżeli jednak trudności są trwałe, wpływają na funkcjonowanie albo bezpieczeństwo, wymagają dokładniejszej oceny.

W przypadku dominujących problemów ze snem można również sprawdzić Poradnię Zaburzeń Snu .

Trudne zdarzenie kliniczne – kiedy reakcja nie mija po zakończeniu dyżuru?

Kontakt z cierpieniem, śmiercią, nagłymi zdarzeniami, agresją lub sytuacją, w której nie udało się osiągnąć oczekiwanego efektu leczenia, może być silnie obciążający.

Po trudnym zdarzeniu mogą przejściowo pojawić się:

• napięcie,
• smutek,
• natrętne wspomnienia,
• problemy ze snem,
• powracające analizowanie sytuacji.

Nie każda taka reakcja oznacza PTSD.

Większej uwagi wymaga jednak sytuacja, gdy objawy nie ustępują, nasilają się lub prowadzą do:

• unikania określonych pacjentów lub sytuacji klinicznych,
• koszmarów,
• silnych reakcji fizjologicznych,
• ciągłego poczucia zagrożenia,
• emocjonalnego odrętwienia,
• dużego poczucia winy.

Warto wtedy omówić problem ze specjalistą zamiast zakładać, że „tak po prostu wygląda medycyna”.

Moral distress i moral injury – gdy problemem nie jest wyłącznie ilość pracy

Obciążenie psychiczne może wynikać także z sytuacji, w której lekarz wie, jak jego zdaniem powinna wyglądać właściwa opieka, ale z powodu ograniczeń organizacyjnych, zasobowych lub sytuacyjnych nie może jej zapewnić w oczekiwanym zakresie.

Może pojawić się:

• bezradność,
• frustracja,
• złość,
• poczucie winy,
• utrata sensu wykonywanej pracy,
• dystans wobec pacjentów lub organizacji.

WHO wskazuje moral injury jako jeden z czynników związanych ze stresem, wypaleniem i zmęczeniem pracowników ochrony zdrowia.

Ważne jest jednak, aby nie sprowadzać takiego problemu do indywidualnej „odporności psychicznej”. Źródło obciążenia może znajdować się również w realnych warunkach systemowych lub organizacyjnych.

Alkohol, leki i inne substancje jako sposób na funkcjonowanie

Szczególnej uwagi wymaga sytuacja, gdy substancja zaczyna pełnić określoną funkcję:

„biorę coś, żeby zasnąć po dyżurze”
„piję, żeby przestać myśleć o pracy”
„potrzebuję czegoś, żeby wytrzymać kolejny dzień” .

Problem nie zależy wyłącznie od samego faktu kontaktu z substancją.

Znaczenie ma:

• częstotliwość,
• rosnąca ilość lub dawka,
• trudność z ograniczeniem,
• wpływ na funkcjonowanie,
• używanie mimo szkód,
• pojawienie się objawów po odstawieniu.

Nie należy samodzielnie gwałtownie odstawiać regularnie przyjmowanych leków, które mogą powodować zależność fizyczną.

Jeżeli alkohol lub lek zaczyna być podstawowym sposobem regulowania napięcia albo snu, warto powiedzieć o tym podczas konsultacji.

Student medycyny – kiedy stres przestaje być tylko elementem wymagających studiów?

Studia medyczne mogą obejmować okresy bardzo intensywnej nauki, egzaminy, praktyki kliniczne i pierwsze doświadczenia związane z odpowiedzialnością za kontakt z pacjentem.

Przejściowy stres przed egzaminem nie jest tym samym co utrzymujące się pogorszenie zdrowia psychicznego.

Konsultację warto rozważyć, gdy student:

• praktycznie cały czas odczuwa napięcie,
• ma trwałe problemy ze snem,
• doświadcza napadów paniki,
• regularnie unika zajęć z powodu lęku,
• ma trudność z koncentracją mimo prób odpoczynku,
• traci wcześniejsze zainteresowanie studiami i życiem poza nimi,
• coraz silniej ocenia własną wartość wyłącznie przez wyniki,
• używa substancji lub leków, aby móc się uczyć, spać albo uspokoić,
• doświadcza utrzymującego się obniżenia nastroju.

Nie trzeba czekać do momentu niezaliczenia egzaminu czy rezygnacji ze studiów, aby problem uzasadniał rozmowę ze specjalistą.

Psychiatra czy psychoterapeuta – od czego zacząć?

Wybór zależy od rodzaju i nasilenia trudności.

Psychiatra jest lekarzem i może przeprowadzić medyczną ocenę stanu psychicznego, ustalić rozpoznanie oraz — jeśli istnieją wskazania — zaproponować farmakoterapię.

Psychoterapia może być pomocna w regularnej pracy nad m.in.:

• lękiem,
• perfekcjonizmem,
• przeciążeniem,
• granicami,
• relacjami,
• reakcją na trudne wydarzenia,
• sposobami radzenia sobie z odpowiedzialnością i napięciem.

Informacje o regularnej terapii dostępnej w Centrum Terapii Dialog znajdują się na stronie psychoterapia Warszawa .

Nie trzeba jednak samodzielnie rozstrzygać całej ścieżki leczenia przed pierwszym kontaktem.

Dlaczego samodzielne prowadzenie własnego leczenia może być problematyczne?

Lekarz może znać mechanizm działania leków, ich dawkowanie i możliwe działania niepożądane. Nie oznacza to jednak pełnej niezależności podczas oceny własnego stanu.

Własne objawy są obciążone tymi samymi trudnościami poznawczymi, które dotyczą innych pacjentów:

• bagatelizowaniem,
• lękiem,
• wybiórczym skupieniem na części informacji,
• trudnością w ocenie stopnia pogorszenia.

Dlatego szczególnie przy utrzymujących się lub nasilających objawach warto uzyskać niezależną ocenę.

Nie należy również samodzielnie zwiększać dawek, wprowadzać kolejnych leków lub gwałtownie odstawiać regularnie stosowanych preparatów wyłącznie na podstawie własnej interpretacji objawów.

Poufność – lekarz podczas konsultacji jest pacjentem

Osoby wykonujące zawody medyczne mają obowiązek zachowania w tajemnicy informacji o pacjencie uzyskanych podczas udzielania świadczeń.

Dotyczy to również sytuacji, w której pacjent sam jest lekarzem lub studentem medycyny.

Tajemnica medyczna nie ma jednak charakteru absolutnego. Polskie przepisy przewidują ustawowe wyjątki, m.in. sytuacje związane z zagrożeniem życia lub zdrowia pacjenta albo innych osób.

Jeżeli poufność jest jednym z powodów obawy przed konsultacją, można podczas pierwszego spotkania bezpośrednio zapytać specjalistę o zasady dokumentacji, tajemnicy medycznej i sytuacje stanowiące ustawowe wyjątki.

Kiedy nie należy czekać na planową konsultację?

Planowa poradnia psychiatryczna nie zastępuje pomocy ratunkowej.

Pilnej pomocy należy szukać szczególnie wtedy, gdy występują:

• myśli samobójcze połączone z zamiarem lub planem działania,
• bezpośrednie zagrożenie zrobieniem sobie lub komuś krzywdy,
• poważne zaburzenia kontaktu z rzeczywistością,
• ciężkie pobudzenie lub dezorganizacja zachowania,
• przedawkowanie leków lub innych substancji,
• nagłe, poważne pogorszenie stanu psychicznego.

Nie należy pozostawać samemu z aktywnym planem samobójczym wyłącznie dlatego, że zna się procedury medyczne i potrafi samodzielnie oceniać innych pacjentów.

Najczęstsze pytania lekarzy i studentów medycyny o pomoc psychiatryczną

Czy lekarz może potrzebować psychiatry mimo wiedzy medycznej?

Tak. Wiedza zawodowa nie chroni przed wystąpieniem zaburzeń psychicznych ani nie gwarantuje obiektywnej oceny własnego stanu. Własne objawy warto traktować jak problem zdrowotny wymagający niezależnej oceny.

Czy wypalenie zawodowe jest depresją?

Nie. WHO klasyfikuje wypalenie jako zjawisko związane z pracą, a nie chorobę. Niektóre objawy mogą jednak przypominać depresję, a oba problemy mogą współwystępować.

Czy można zgłosić się, jeśli nadal normalnie pracuję?

Tak. Zachowana zdolność do wykonywania części obowiązków nie wyklucza istotnego problemu psychicznego. Znaczenie ma cały koszt funkcjonowania oraz zmiana w stosunku do wcześniejszego stanu.

Czy student medycyny musi mieć rozpoznaną depresję lub inne zaburzenie, żeby zgłosić się do poradni?

Nie. Obecna oferta poradni jest skierowana również do studentów medycyny. Konsultacja może służyć właśnie ustaleniu, z czego wynikają trudności i jaka forma pomocy będzie odpowiednia.

Czy konsultacja lekarza jest objęta tajemnicą medyczną?

Tak. Informacje uzyskane w związku z udzielaniem świadczenia są objęte tajemnicą medyczną na zasadach wynikających z obowiązujących przepisów. Prawo przewiduje określone wyjątki, dlatego w przypadku szczegółowych pytań warto omówić je bezpośrednio podczas konsultacji.