Zaburzenie schizoafektywne – objawy, przyczyny i leczenie
Zaburzenie schizoafektywne (ang. schizoaffective disorder, kod 6A21 w ICD-11 i F25 w ICD-10) to zaburzenie, w którym w tym samym epizodzie choroby spełnione są kryteria schizofrenii oraz epizodu manii, epizodu mieszanego albo umiarkowanego lub ciężkiego epizodu depresji.[1, 2] Objawom psychotycznym, takim jak urojenia i omamy, towarzyszą wtedy typowe objawy depresji lub manii.[1] Leczenie obejmuje psychoterapię, leki przeciwpsychotyczne, przeciwdepresyjne lub stabilizujące nastrój oraz wsparcie środowiskowe, a rozpoznanie stawia psychiatra.[3, 4] Najczęściej choroba przebiega epizodycznie, z okresami remisji, a odróżnienie jej od schizofrenii i zaburzeń nastroju może wymagać dłuższej obserwacji.[1, 3, 4]
Rozpoznanie zaburzenia schizoafektywnego rodzi zwykle wiele pytań, zarówno u osoby chorej, jak i u jej bliskich. Najczęściej dotyczą one tego, czym ta choroba różni się od schizofrenii i od choroby afektywnej dwubiegunowej (ChAD), skąd się bierze i jak wygląda leczenie. Brzmi to dość skomplikowanie, prawda? Warto jednak przyjrzeć się bliżej tej diagnozie, aby lepiej zrozumieć, z czym zmagają się pacjenci oraz jak skuteczne leczenie może poprawić jakość ich codziennego życia.
Opisy w klasyfikacjach chorób i podręcznikach psychiatrii są tylko punktem wyjścia. O tym, co dzieje się u konkretnej osoby, mówi badanie psychiatryczne i obserwacja objawów w czasie.
Spis treści:
- Czym jest zaburzenie schizoafektywne?
- Jakie są objawy zaburzenia schizoafektywnego?
- Jakie są typy zaburzenia schizoafektywnego?
- Czym różni się zaburzenie schizoafektywne od schizofrenii i ChAD?
- Skąd bierze się zaburzenie schizoafektywne?
- Jak rozpoznaje się zaburzenie schizoafektywne?
- Jak leczy się zaburzenie schizoafektywne?
- Jak przebiega zaburzenie schizoafektywne i jakie jest rokowanie?
- Jak bliscy mogą wspierać osobę z zaburzeniem schizoafektywnym?
- Kiedy potrzebna jest pilna pomoc?
- Jak specjaliści z Centrum Terapii Dialog wspierają osoby z zaburzeniem schizoafektywnym?
- FAQ – najczęstsze pytania o zaburzenie schizoafektywne
- Źródła
Czym jest zaburzenie schizoafektywne?
Zaburzenie schizoafektywne rozpoznaje się, gdy w tym samym epizodzie choroby, jednocześnie lub w odstępie kilku dni, spełnione są kryteria schizofrenii i kryteria epizodu nastroju: manii, epizodu mieszanego albo umiarkowanej lub ciężkiej depresji.[1] Klasyfikacja ICD-11 opisuje je jako zaburzenie epizodyczne o kodzie 6A21.[1]
W starszej klasyfikacji ICD-10 zaburzenia schizoafektywne (kod F25) to zaburzenia epizodyczne, w których wyraźne są zarówno objawy afektywne, czyli dotyczące nastroju, jak i objawy schizofreniczne.[2] Obraz choroby nie uzasadnia jednak rozpoznania ani samej schizofrenii, ani samego epizodu depresji lub manii.[2]
Psychoza to objawy wskazujące na utratę kontaktu z rzeczywistością, takie jak urojenia, omamy, zdezorganizowane myślenie i mowa oraz dziwaczne i nieadekwatne zachowanie, w tym katatonia.[3] W zaburzeniu schizoafektywnym objawy psychotyczne występują razem z objawami depresji lub manii.[1]
Choroba często wiąże się ze znacznym cierpieniem i wyraźnym pogorszeniem funkcjonowania w życiu osobistym, rodzinnym i społecznym, w nauce lub w pracy.[1]
Jakie są objawy zaburzenia schizoafektywnego?
W zaburzeniu schizoafektywnym występują jednocześnie wyraźne objawy schizofrenii i typowe objawy depresji, manii albo epizodu mieszanego.[1] Merck Manual podaje, że co najmniej 2 objawy schizofrenii muszą współwystępować z objawami nastroju.[4]
Objawy psychotyczne
Do objawów schizofrenii, które mogą się pojawić w tej chorobie, należą:
- urojenia,
- omamy,
- zdezorganizowana mowa,
- wyraźnie zdezorganizowane zachowanie,
- objawy negatywne, np. spłycenie emocji, mniej mówienia, niezdolność do odczuwania przyjemności i brak zainteresowania relacjami z innymi ludźmi.[4]
Wśród wyraźnych objawów schizofrenii ICD-11 wymienia też dezorganizację myślenia.[1] Mogą również wystąpić zaburzenia psychoruchowe, w tym katatonia.[1]
Objawy nastroju
Objawy nastroju zależą od tego, jaki epizod towarzyszy psychozie:
- w depresji pojawiają się m.in. obniżony nastrój, utrata zainteresowań i zmniejszona energia,
- w manii pojawiają się m.in. euforia, drażliwość i wzmożona aktywność.[1]
Sama lista objawów nie wystarcza jednak do samodzielnej oceny. Rozpoznanie wymaga badania psychiatrycznego.Pamiętajmy, że każdy przypadek jest inny, a kluczem do postawienia trafnej diagnozy zawsze pozostaje spokojna rozmowa z doświadczonym lekarzem.
Jakie są typy zaburzenia schizoafektywnego?
ICD-10 wyróżnia m.in. zaburzenie schizoafektywne typu maniakalnego (F25.0) i typu depresyjnego (F25.1).[2] Klasyfikacja ICD-11 opisuje z kolei postać z epizodami manii i postać z epizodami depresji.[1] Pierwsza jest częstsza u młodych dorosłych, druga u starszych dorosłych.[1]
Zaburzenie schizoafektywne występuje też częściej u kobiet niż u mężczyzn, zwłaszcza postać z epizodami depresji.[1]
Typ choroby ma znaczenie dla leczenia, bo dla typu maniakalnego i typu depresyjnego opisuje się inny schemat podawania leków.[3] Szczegóły są w części o leczeniu.
Czym różni się zaburzenie schizoafektywne od schizofrenii i ChAD?
Od schizofrenii zaburzenie schizoafektywne odróżnia współwystępowanie pełnego, dużego epizodu depresji lub manii, a od depresji i ChAD typu I z objawami psychotycznymi to, że objawy psychotyczne spełniają kryteria schizofrenii.[1, 3] W schizofrenii towarzyszące objawy nastroju, jeśli w ogóle się pojawiają, albo nie utrzymują się przez miesiąc, albo nie są na tyle nasilone, by spełnić kryteria umiarkowanego lub ciężkiego epizodu depresji, manii lub epizodu mieszanego.[1]
Inaczej jest w depresji i w chorobie afektywnej dwubiegunowej typu I z objawami psychotycznymi. Objawy psychotyczne występują tam razem z epizodami nastroju, ale nie spełniają kryteriów schizofrenii, np. pojawiają się same omamy bez innych objawów psychotycznych.[1]
Tabela zestawia te różnice na podstawie opisu w ICD-11 i MSD Manual.[1, 3]
| Cecha | Zaburzenie schizoafektywne | Schizofrenia | Depresja lub ChAD typu I z objawami psychotycznymi |
|---|---|---|---|
| Objawy psychotyczne | spełniają kryteria schizofrenii | spełniają kryteria schizofrenii | występują razem z epizodami nastroju, ale nie spełniają kryteriów schizofrenii |
| Objawy nastroju | w tym samym epizodzie choroby pełny epizod depresji, manii lub epizod mieszany | brak albo krótsze niż miesiąc lub za słabe na umiarkowany lub ciężki epizod | epizody depresji lub manii |
| Przykład | urojenia i omamy razem z epizodem manii | urojenia i omamy z obniżonym nastrojem, który trwa krócej niż miesiąc | epizod depresji z omamami, ale bez innych objawów psychotycznych |
Osoby z zaburzeniem schizoafektywnym często miały wcześniej epizody nastroju oraz rozpoznanie depresji lub ChAD.[1] Rozpoznania schizofrenii i zaburzenia schizoafektywnego dotyczą bieżącego lub ostatniego epizodu.[1] Wcześniejsze rozpoznanie jednej z tych chorób nie wyklucza więc późniejszego rozpoznania drugiej.[1]
Odróżnienie zaburzenia schizoafektywnego od schizofrenii i zaburzeń nastroju może wymagać długotrwałej obserwacji objawów i ich przebiegu.[3, 4] Choć rozróżnienie tych stanów bywa wyzwaniem nawet dla specjalistów, odpowiednio poświęcony czas i dokładna obserwacja pozwalają odnaleźć właściwą ścieżkę do zdrowienia.
Skąd bierze się zaburzenie schizoafektywne?
Psychozę, czyli jedną z dwóch grup objawów zaburzenia schizoafektywnego, może wywołać zaburzenie psychiczne, choroba somatyczna albo nadużywanie alkoholu lub narkotyków.[5] Gdy jednak objawy wynikają z innej choroby, np. guza mózgu, albo z działania substancji lub leku na ośrodkowy układ nerwowy, w tym z odstawienia, np. alkoholu, zaburzenia schizoafektywnego się nie rozpoznaje.[1] NHS wiąże psychozę ze zwiększoną aktywnością neuroprzekaźników w mózgu, m.in. dopaminy.[5] Leki, które zmniejszają działanie dopaminy w mózgu, zmniejszają też objawy psychozy.[5]
U niektórych osób epizod psychotyczny mogą wywołać m.in.:
- silny stres lub lęk,
- ciężka depresja,
- brak snu,
- zaburzenia związane z używaniem alkoholu i nadużywanie narkotyków,
- nagłe przerwanie picia alkoholu lub brania narkotyków po długim okresie ich używania.[5]
Do narkotyków, o których wiadomo, że mogą wywołać epizody psychotyczne, należą m.in. kokaina, amfetamina, metamfetamina, mefedron, MDMA (ecstasy), konopie, LSD, psylocybina i ketamina.[5] Regularne picie ponad zalecane ilości alkoholu lub używanie narkotyków może też nasilić objawy schizofrenii.[6]
Jak rozpoznaje się zaburzenie schizoafektywne?
Zaburzenie schizoafektywne rozpoznaje psychiatra na podstawie objawów i ich przebiegu w czasie. Dlatego podczas wizyty liczą się informacje o tym, kiedy pojawiły się objawy psychotyczne i objawy nastroju, jak długo trwały i czy wcześniej zdarzały się epizody depresji lub manii.
Kryteria ICD-11
Objawy muszą utrzymywać się co najmniej miesiąc, a objawy psychotyczne i objawy nastroju muszą się zacząć jednocześnie lub w odstępie kilku dni.[1] Nie mogą też wynikać z innej choroby ani z działania substancji lub leku, w tym z odstawienia.[1]
Kryteria DSM-5-TR
Klasyfikacja DSM-5-TR, na której opiera się opis w MSD Manual, ujmuje czas trwania objawów inaczej.[3] Objawy dużego epizodu nastroju muszą trwać przez ponad połowę całego czasu choroby.[3] W jej przebiegu muszą też wystąpić co najmniej 2 tygodnie urojeń lub omamów bez dużego epizodu nastroju.[3, 4]
Obie klasyfikacje opisują więc tę samą chorobę, ale stawiają inne wymagania czasowe. Rozpoznanie może się też z czasem zmienić, bo dotyczy bieżącego lub ostatniego epizodu.[1]
W Centrum Terapii Dialog specjaliści z Poradni Leczenia Psychoz pomagają w rozpoznaniu i leczeniu zaburzeń z objawami psychotycznymi.
Niepokoją cię objawy psychozy?
Porozmawiaj z psychiatrą o diagnozie i leczeniu
Umów konsultację w Poradni Leczenia Psychoz, żeby omówić objawy, rozpoznanie i plan leczenia.
Jak leczy się zaburzenie schizoafektywne?
Zaburzenie schizoafektywne leczy się psychoterapią oraz lekami przeciwpsychotycznymi, przeciwdepresyjnymi lub stabilizującymi nastrój, a także wsparciem środowiskowym.[3, 4] Choroba wymaga leczenia kompleksowego.[3, 4]
Leki
Plan leczenia ustala psychiatra. MSD Manual opisuje ogólny schemat postępowania, który zależy od typu choroby:
- w typie maniakalnym może wystarczyć lek przeciwpsychotyczny drugiej generacji, a gdy nie wystarcza, pomocne może być dodanie stabilizatora nastroju, np. litu, karbamazepiny lub walproinianu,[3]
- w typie depresyjnym najpierw podaje się lek przeciwpsychotyczny drugiej generacji, a po ustabilizowaniu objawów psychotycznych, jeśli depresja wymaga leczenia, także lek przeciwdepresyjny – preferowane są leki z grupy SSRI (selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny) ze względu na profil bezpieczeństwa.[3]
NHS zaznacza, że leki stosowane w chorobie afektywnej dwubiegunowej mogą powodować działania niepożądane, które zależą od rodzaju leku i reakcji organizmu.[7] O wyborze leków i dawkach decyduje lekarz prowadzący.
Co mówią badania
Przegląd Jäger i wsp. opublikowany w 2010 roku w „Acta Psychiatrica Scandinavica” objął 33 badania ze standaryzowanymi kryteriami rozpoznania, w tym 14 badań z randomizacją.[8] Autorzy uznali, że badania nie pozwalają jednoznacznie zalecić, czy leczyć tę chorobę przede wszystkim lekami przeciwpsychotycznymi, stabilizatorami nastroju czy ich połączeniem.[8] Baza dowodów jest według nich mała i niejednorodna.[8]
Dlatego leczenie dobiera się indywidualnie, do objawów i przebiegu choroby u konkretnej osoby.
Psychoterapia i psychoedukacja
W schizofrenii psychoterapia działa najlepiej w połączeniu z lekami przeciwpsychotycznymi.[9] W chorobie afektywnej dwubiegunowej leczenie psychologiczne może obejmować m.in. psychoedukację, psychoterapię poznawczo-behawioralną (CBT) i obserwowanie własnego nastroju oraz uczenie się rozpoznawania, kiedy nastrój zaczyna się zmieniać.[10]
Wśród skutecznych form opieki w schizofrenii WHO wymienia m.in. psychoedukację, interwencje rodzinne i rehabilitację psychospołeczną, np. trening umiejętności.[11]
Dlaczego regularność leczenia ma znaczenie
W leczeniu schizofrenii NHS radzi przyjmować leki tak, jak je przepisano, także wtedy, gdy samopoczucie się poprawia, bo ciągłe leczenie pomaga zapobiegać nawrotom.[6] Przerwanie leków przeciwpsychotycznych bez konsultacji z lekarzem może spowodować nawrót objawów.[9] Wytyczne NICE dotyczące psychoz i schizofrenii zalecają poinformować pacjenta, że odstawienie leków w ciągu najbliższych 1-2 lat wiąże się z wysokim ryzykiem nawrotu.[12]
W schizofrenii ogromne znaczenie dla skuteczności leczenia mają współpraca z lekarzem oraz systematyczność.[13]
W czasie ostrego epizodu schizofrenii osoba może potrzebować intensywniejszej opieki, np. zespołu kryzysowego leczącego w domu albo leczenia w szpitalu, aby była bezpieczna.[9]
Jak przebiega zaburzenie schizoafektywne i jakie jest rokowanie?
W zaburzeniu schizoafektywnym najczęstszy jest przebieg epizodyczny z okresami remisji: u części osób objawy okresowo się nasilają i słabną, a u innych między epizodami całkowicie ustępują.[1] Choroba może zacząć się ostro, w ciągu kilku dni, albo podstępnie, ze stopniowym narastaniem objawów.[1]
Sygnały zwiastunowe
Objawy psychotyczne często poprzedza okres zwiastunowy.[1] Okres zwiastunowy to czas trwający tygodnie lub miesiące, w którym mogą się pojawić:
- utrata zainteresowania pracą lub kontaktami z ludźmi,
- zaniedbywanie wyglądu i higieny,
- odwrócenie rytmu snu,
- osłabione objawy psychotyczne,
- lęk lub pobudzenie,
- objawy depresyjne.[1]
Jak rozpoznać nawrót
W schizofrenii sygnałami, że stan się pogarsza, bywają m.in. utrata apetytu, niepokój lub stres i zaburzenia snu.[6] Przed ostrym epizodem mogą się też pojawić łagodniejsze objawy:
- podejrzliwość lub lęk,
- martwienie się o intencje innych,
- słyszenie od czasu do czasu cichych głosów,
- trudności z koncentracją.[6]
O nawrocie psychozy może świadczyć także nasilenie objawów psychotycznych albo wyraźny wzrost picia alkoholu lub używania innych substancji.[12] Wczesne rozpoznanie pierwszych sygnałów jest ważne, bo dzięki lekom przeciwpsychotycznym i dodatkowemu wsparciu można czasem zapobiec ostremu epizodowi.[6] Pomaga w tym plan opieki, który zawiera prawdopodobne objawy zbliżającego się nawrotu, kroki, jakie trzeba wtedy podjąć, i numery kontaktowe na nagłe sytuacje.[6]
Rokowanie
Ze względu na ryzyko długotrwałej niepełnosprawności MSD Manual podkreśla potrzebę kompleksowego leczenia.[3, 4] Dzięki odpowiedniemu leczeniu chory może normalnie funkcjonować w społeczeństwie.[13] To niezwykle ważna wiadomość: odpowiednio dobrane leczenie daje szansę na stabilne, pełne satysfakcji życie i powrót do codziennych aktywności.
Jak bliscy mogą wspierać osobę z zaburzeniem schizoafektywnym?
Przyjaciele, krewni i partnerzy odgrywają bardzo ważną rolę w zdrowieniu osoby ze schizofrenią i zmniejszają ryzyko nawrotu.[6] Wskazówki NHS dla bliskich osób ze schizofrenią obejmują m.in.:
- nie obwiniać osoby chorej ani innych i nie mówić jej, żeby „wzięła się w garść”, tylko okazać wsparcie i zrozumienie dla tego, co czuje,[6]
- obserwować jej stan psychiczny i objawy nawrotu oraz zachęcać do przyjmowania leków i chodzenia na wizyty,[6]
- omówić z zespołem leczącym, co robić w sytuacji kryzysu.[6]
Za zgodą chorego cenna jest obecność rodziny na wizytach u psychiatry, bo informacje o codziennym życiu chorego pomagają planować leczenie. Osoba chora może też spisać z wyprzedzeniem, co mają zrobić rodzina lub przyjaciele, jeśli wystąpi u niej kolejny ostry epizod.[9]
Interwencje rodzinne i psychoedukacja
Wytyczne NICE zalecają proponowanie interwencji rodzinnej wszystkim rodzinom osób z psychozą lub schizofrenią, które z nimi mieszkają lub są w bliskim kontakcie.[12] Wszystkim opiekunom należy też jak najwcześniej zaproponować program edukacyjny i wspierający.[12]
Więcej praktycznych wskazówek dla rodziny zawiera poradnik jak pomóc osobie ze schizofrenią.
Stygmatyzacja
Stygmatyzacja osób ze schizofrenią jest silna i powszechna, prowadzi do wykluczenia społecznego i wpływa na ich relacje, także z rodziną i przyjaciółmi.[11] Osoby ze schizofrenią nie mają „rozdwojenia osobowości”, a choroba zwykle nie powoduje, że ktoś staje się agresywny.[14] W rozmowie lepiej mówić o „osobie z zaburzeniem schizoafektywnym” niż określać kogoś samą nazwą choroby.
Kiedy potrzebna jest pilna pomoc?
Pilnej pomocy trzeba szukać przy silnych objawach manii lub depresji, gdy sytuacja wydaje się nie do zniesienia, albo gdy pojawia się obawa, że można skrzywdzić siebie lub kogoś innego.[15] W nagłej sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia należy dzwonić na numer alarmowy albo udać się na izbę przyjęć.[15]
Podczas epizodu depresji mogą się pojawić myśli o zranieniu siebie lub zakończeniu życia.[15] U osób z depresją i schizofrenią sygnałami ostrzegawczymi zamiarów samobójczych bywają m.in.:
- porządkowanie spraw, np. rozdawanie rzeczy, pisanie testamentu, żegnanie się,
- mówienie o śmierci,
- samookaleczenia,
- nagła poprawa nastroju.[6]
Gdy ktoś jest w bezpośrednim zagrożeniu próbą samobójczą, trzeba zostać z nim albo zapewnić, że ktoś z nim zostanie, usunąć dostępne środki, np. ostre przedmioty i leki, i szukać profesjonalnej pomocy.[6] Gdy lekarze obawiają się ryzyka samookaleczenia, samobójstwa lub skrzywdzenia innych, może być potrzebny pobyt w szpitalu albo wsparcie zespołu kryzysowego w domu.[7]
Jak specjaliści z Centrum Terapii Dialog wspierają osoby z zaburzeniem schizoafektywnym?
Specjaliści z Centrum Terapii Dialog zapewniają wszechstronną pomoc osobom zmagającym się z zaburzeniem schizoafektywnym. W ramach Poradni Leczenia Psychoz specjaliści oferują profesjonalne diagnozowanie oraz indywidualnie dobrane leczenie. Proces terapeutyczny opiera się na konsultacjach psychiatrycznych, odpowiednio dobranej farmakoterapii oraz psychoterapii wspierającej codzienne funkcjonowanie i zapobiegającej nawrotom. Dzięki kompleksowemu podejściu zespołu doświadczonych psychiatrów i psychoterapeutów, pacjenci oraz ich bliscy otrzymują pełne wsparcie na każdym etapie zdrowienia.
FAQ – najczęstsze pytania o zaburzenie schizoafektywne
Zwykle łączy się leki przeciwpsychotyczne, przeciwdepresyjne lub stabilizujące nastrój z psychoterapią i wsparciem środowiskowym.[3, 4] Plan leczenia, w tym wybór leków, ustala psychiatra.
Nie bez lekarza. Przerwanie leków przeciwpsychotycznych bez konsultacji może spowodować nawrót, a ciągłe leczenie pomaga mu zapobiegać.[6, 9]
Źródła
- WHO – ICD-11 MMS (2025-01): 6A21 Schizoaffective disorder
- WHO – ICD-10 Version 2019: F25 Schizoaffective disorders
- MSD Manual (wydanie dla profesjonalistów) – Schizoaffective Disorder
- Merck Manual (wydanie dla pacjentów) – Schizoaffective Disorder
- NHS – Causes: Psychosis
- NHS – Living with: Schizophrenia
- NHS – Bipolar disorder: treatment
- Jäger M. i wsp. – Treatment of schizoaffective disorder – a challenge for evidence-based psychiatry (Acta Psychiatrica Scandinavica, 2010)
- NHS – Treatment: Schizophrenia
- Royal College of Psychiatrists – Zaburzenie afektywne dwubiegunowe
- WHO – Schizophrenia (fact sheet)
- NICE – Psychosis and schizophrenia in adults: prevention and management (CG178), Recommendations
- pacjent.gov.pl – Czy to schizofrenia
- NHS – Overview: Schizophrenia
- pacjent.gov.pl – Choroba afektywna dwubiegunowa – jak ją rozpoznać
Niepokoją cię objawy psychozy?
Porozmawiaj z psychiatrą o diagnozie i leczeniu
Umów konsultację w Poradni Leczenia Psychoz, żeby omówić objawy, rozpoznanie i plan leczenia.
Umów konsultację