Przyczyny fobii – geny czy doświadczenia?
Przyczyny fobii bywają różne. Od dawna zakłada się, że znaczenie mają zarówno geny, jak i doświadczenia oraz uczenie się lęku.[1] Metaanaliza, czyli zestawienie wyników badań bliźniąt, wykazała, że fobie specyficzne są w umiarkowanym stopniu dziedziczne.[2] Brytyjska Narodowa Służba Zdrowia (NHS) podaje, że nie zawsze wiadomo, skąd bierze się fobia, ale wiele fobii ma związek z przerażającym zdarzeniem lub stresującą sytuacją.[3] Leczenie może pomóc opanować objawy, a gdy fobia utrudnia życie, warto zgłosić się do lekarza.[3]
Pytanie „skąd to się wzięło” zadaje sobie wiele osób z fobią. Poniżej opisujemy, jaką rolę w powstawaniu fobii odgrywają według badań geny, doświadczenia z dzieciństwa i uczenie się lęku. Żadna z tych przyczyn nie jest niczyją winą.
Spis treści:
- Skąd się biorą fobie?
- Czy fobie są dziedziczne?
- Jak doświadczenia i uczenie się wpływają na fobię?
- Co dzieje się w mózgu przy fobii?
- Kto jest bardziej narażony na fobię?
- Czy trzeba znać przyczynę fobii, żeby ją leczyć?
- Kiedy zgłosić się po pomoc?
- Jak Centrum Terapii Dialog pomaga w leczeniu fobii?
- FAQ – najczęstsze pytania o przyczyny fobii
- Źródła
Skąd się biorą fobie?
Wiele fobii ma związek z przerażającym zdarzeniem lub stresującą sytuacją, choć nie zawsze wiadomo, skąd się biorą.[3] Fobia to silny lęk, który zwykle dotyczy konkretnej rzeczy lub sytuacji. Najczęściej pojawia się w dzieciństwie, okresie dojrzewania lub we wczesnej dorosłości.[3] Wyróżnia się fobie specyficzne, np. lęk przed pająkami, wysokością czy zastrzykami (w ICD-10 kod F40.2), fobię społeczną (F40.1) i agorafobię (F40.0). Wszystkie należą w ICD-10 do grupy F40, czyli zaburzeń lękowych w postaci fobii. Większość badań opisanych w tym artykule dotyczy fobii specyficznych.
Przegląd Gregory, Lau i Eley z 2008 roku przypomina, że od dawna przypisuje się znaczenie zarówno genom, jak i środowisku.[1] Z przeglądu wynika też, że dorośli z fobią specyficzną mieli w dzieciństwie fobie, ale nie inne zaburzenia lękowe.[1] W praktyce rzadko udaje się wskazać jedno źródło fobii. Częściej to splot wrodzonej skłonności do lęku, konkretnych doświadczeń i tego, jak potem radziło się z lękiem.
Czy fobie są dziedziczne?
Metaanaliza badań bliźniąt (Van Houtem i współpracownicy, 2013) wykazała, że zarówno lęki przed konkretnymi bodźcami, jak i fobie specyficzne są w umiarkowanym stopniu dziedziczne.[2] W takich badaniach porównuje się bliźnięta jednojajowe, które mają te same geny, z dwujajowymi, które mają średnio połowę wspólnych genów.[1] U bliźniąt jednojajowych fobia częściej występuje u obojga rodzeństwa niż u dwujajowych.[1]
Metaanaliza objęła 5 badań nad lękami i 10 nad fobiami specyficznymi.[2] Najwyższą średnią odziedziczalność miał wśród lęków lęk przed zwierzętami (45%), a wśród fobii specyficznych fobia krwi, ran i zastrzyków (33%).[2] Wyniki poszczególnych badań bardzo się jednak różniły, nawet w obrębie tego samego rodzaju fobii.[2] Odziedziczalność na poziomie 33–45% nie oznacza, że u konkretnej osoby fobia jest w jednej trzeciej „z genów”. To miara różnic w całej badanej grupie, a geny raczej zwiększają podatność na lęk, niż przesądzają o tym, że pojawi się konkretna fobia.
W większości przypadków różnice między ludźmi wyjaśniały same geny i doświadczenia właściwe tylko danej osobie.[2] Autorzy zaznaczają, że niezależnych badań nad dziedziczeniem fobii i lęków jest mało i potrzeba kolejnych.[2]
Jak doświadczenia i uczenie się wpływają na fobię?
Lęk może wynikać z przerażającego doświadczenia, ale też z obserwowania innych osób i z tego, co się o czymś usłyszy.[1, 3] Rachman wyróżnił trzy główne sposoby nabywania lęku, które opisują Gregory, Lau i Eley:[1]
- bezpośrednie warunkowanie,
- nabywanie zastępcze, czyli przez obserwację,
- przekazane informacje lub pouczenia.
Każdy z tych sposobów znalazł potwierdzenie w badaniach.[1] Autorzy przeglądu przytaczają też obserwacje Seligmana.[1] Wskazał on, że coś obojętnego, na przykład koń, może zacząć budzić niechęć, jeśli zostanie powiązane z przykrym zdarzeniem.[1] Zauważył też, że łatwiej o fobię wobec węży niż wobec kwiatów.[1] Może to wynikać z genetycznej skłonności do kojarzenia niektórych rzeczy z lękiem.[1]
Niektóre lęki ważne z punktu widzenia ewolucji, na przykład przed wężami czy wysokością, mogą pojawić się niemal bez uczenia się albo zupełnie bez niego.[1] NHS również wiąże ryzyko fobii z przerażającymi przeżyciami w dzieciństwie i z tym, jak inni reagowali na czyjś strach.[3] Dlatego dziecko, które widzi, jak rodzic panicznie reaguje na mysz czy burzę, może przejąć ten lęk, nawet jeśli samo nigdy nie przeżyło nic złego. Nie jest to też wina rodzica, bo on sam często nauczył się tego lęku w podobny sposób.
Badania bliźniąt pokazują też wyraźny wpływ doświadczeń, które różnią członków rodziny.[1] Wyniki dotyczące wpływu wspólnego środowiska rodzinnego są niejednoznaczne.[1] Niezależnie od tego, skąd fobia się wzięła, zwykle podtrzymuje ją unikanie. Każde ominięcie windy czy psa przynosi chwilową ulgę, ale jednocześnie utwierdza w przekonaniu, że zagrożenie było prawdziwe, i z czasem lista sytuacji, których się unika, może się wydłużać.
Fobia ogranicza Twoje życie?
Porozmawiaj ze specjalistą o lęku
Ze specjalistami z Poradni Nerwic i Lęku omówisz fobię, jej wpływ na codzienne życie i możliwe formy leczenia.
Co dzieje się w mózgu przy fobii?
Badania obrazowe mózgu pokazują, że w fobiach specyficznych zmienia się aktywność obszarów zaangażowanych w odbieranie emocji i ich wczesne wzmacnianie.[4] Chodzi głównie o ciało migdałowate, przednią korę zakrętu obręczy, wzgórze i wyspę.[4] Przegląd Del Casale i współpracowników z 2012 roku opierał się głównie na badaniach, w których wywoływano objawy fobii.[4] Badania te pokazują, jak mózg reaguje na to, czego dana osoba się boi.[4, 5] Nie wyjaśniają natomiast, skąd fobia się bierze.
Wcześniejsze wyniki badań nad pracą mózgu w fobii specyficznej były niespójne, dlatego Ipser i współpracownicy (2013) zestawili dane z 13 badań, w których wzięło udział 327 osób.[5] W kontakcie z bodźcem budzącym lęk osoby z fobią miały silniejszą aktywność niż osoby zdrowe między innymi w lewym ciele migdałowatym, lewej wyspie i prawym wzgórzu.[5] Po terapii opartej na ekspozycji, czyli na zbliżaniu się do tego, czego się unikało, aktywność wielu obszarów zmalała: prawej kory czołowej, kory limbicznej, jąder podstawy i móżdżku.[5] Wzrosła natomiast aktywność wzgórza.[5]
Zdaniem autorów taki obraz zgadza się z obecną wiedzą o tym, które struktury mózgu biorą udział w uczeniu się lęku i jego wygaszaniu.[5] Uważają też, że terapia poznawczo-behawioralna (CBT) może działać w fobii specyficznej właśnie przez te struktury.[5] Zmiany aktywności mózgu nie świadczą o słabości charakteru. To, że po terapii aktywność tych obszarów się zmienia, pokazuje też, że reakcja lęku nie jest „ustawiona na zawsze” i że można się uczyć innego, adekwatnego sposobu reagowania.[5]
Kto jest bardziej narażony na fobię?
Fobia może być bardziej prawdopodobna między innymi:[3]
- po przerażającym przeżyciu w dzieciństwie, na przykład gdy gonił je pies,
- gdy ktoś w rodzinie lub wśród znajomych miał fobię,
- gdy inni negatywnie reagowali na czyjąś panikę lub strach,
- u kobiet,
- przy zaburzeniach lękowych w rodzinie.
Fobie częściej występują u kobiet niż u mężczyzn i mogą zaczynać się wcześnie, szczególnie fobie specyficzne.[1] Osoby z fobiami są też bardziej narażone na poważną depresję.[1]
Badania wskazują, że w powstawaniu fobii znaczenie mają zarówno geny, jak i doświadczenia.[1, 2] Ani fobia w rodzinie, ani trudne doświadczenia z dzieciństwa nie są niczyją winą. Czynniki ryzyka nie są też wyrokiem. Wiele osób z fobią w rodzinie albo trudnym przeżyciem w dzieciństwie nigdy nie rozwija fobii, a u innych pojawia się ona bez wyraźnego powodu.[3]
Czy trzeba znać przyczynę fobii, żeby ją leczyć?
Nie. Przyczyna fobii nie zawsze jest znana, a mimo to leczenie może pomóc opanować objawy.[3] NHS wymienia wśród metod leczenia terapie rozmową, takie jak CBT, a także hipnoterapię i leki.[3]
Przegląd Kaczkurkin i Foa wskazuje, że w fobii specyficznej metodą z wyboru jest ekspozycja in vivo, czyli stopniowe zbliżanie się w rzeczywistości do tego, czego się unika.[6] Metaanaliza 33 badań wykazała, że terapie oparte na ekspozycji przynoszą duże efekty w porównaniu z brakiem leczenia.[7] Więcej o tej metodzie piszemy w artykule Desensytyzacja – czym jest i jak działa w leczeniu fobii? Ekspozycja nie polega na rzucaniu się na głęboką wodę. Terapeuta wspólnie z pacjentem ustala kolejne kroki od najłatwiejszych do najtrudniejszych, dopasowując tempo tak, aby lęk stanowił wyzwanie możliwe do pokonania i jednocześnie nie paraliżował ani nie przytłaczał.
Leków przeciwlękowych ani przeciwdepresyjnych nie należy zaczynać, zmieniać ani odstawiać bez konsultacji z lekarzem. Więcej o tym, kiedy lęk przestaje być normalny, piszemy w osobnym artykule.
Kiedy zgłosić się po pomoc?
NHS radzi zgłosić się do lekarza, jeśli ktoś podejrzewa u siebie fobię, a objawy utrudniają mu życie.[3] W Wielkiej Brytanii do terapii rozmową można też zgłosić się bezpośrednio, bez skierowania.[3] Sygnałem do szukania pomocy jest też lęk silny, długotrwały lub utrudniający codzienne funkcjonowanie. Samodzielne radzenie sobie nie zastąpi diagnozy ani leczenia u specjalisty. Wiele osób latami układa życie wokół fobii, np. rezygnuje z lotów, awansu czy profilaktycznych badań krwi, i dopiero z czasem zauważa, ile je to kosztuje.
Ze specjalistami ze Specjalistycznej Poradni Nerwic i Lęku można skonsultować się w Warszawie lub online. Specjaliści z poradni zajmują się między innymi zaburzeniami lękowymi, fobiami i utrzymującym się napięciem.
Jak Centrum Terapii Dialog pomaga w leczeniu fobii?
W Centrum Terapii Dialog osoby z fobią mogą skorzystać z konsultacji psychologicznej lub psychiatrycznej, a następnie z psychoterapii, w tym poznawczo-behawioralnej z elementami ekspozycji. Dostępne są m.in.:
- konsultacja psychologiczna: rozmowa o tym, czego dotyczy lęk, jak wpływa na codzienne życie i jaka forma pomocy będzie najlepsza,
- konsultacja psychiatryczna: ocena objawów, w tym współistniejącej depresji lub innych zaburzeń lękowych, i w razie potrzeby leczenie farmakologiczne,
- psychoterapia, w której krok po kroku pracuje się z unikaniem i stopniowo oswaja z tym, co budzi lęk,
- wsparcie specjalistów z Poradni Nerwic i Lęku, którzy zajmują się m.in. fobiami i innymi zaburzeniami lękowymi,
- pomoc dla dzieci i młodzieży u psychologów dzieci i młodzieży, bo fobie często zaczynają się wcześnie,
- wizyty stacjonarne w Warszawie i online.
Na pierwszą wizytę nie trzeba wiedzieć, skąd wzięła się fobia. Wystarczy opisać, czego się boisz i w czym ten lęk Ci przeszkadza, a przyczyny można spokojnie badać już w trakcie psychoterapii.
FAQ – najczęstsze pytania o przyczyny fobii
Częściowo tak. Metaanaliza badań bliźniąt wykazała, że fobie specyficzne są w umiarkowanym stopniu dziedziczne.[2]
Może. Przerażające przeżycie w dzieciństwie, na przykład gdy dziecko gonił pies, może zwiększać prawdopodobieństwo fobii.[3]
Zwykle w dzieciństwie, okresie dojrzewania lub we wczesnej dorosłości.[3]
U psychoterapeuty lub psychiatry, np. u specjalistów z Poradni Nerwic i Lęku Centrum Terapii Dialog, stacjonarnie w Warszawie lub online. Leczenie może pomóc opanować objawy.[3]
Źródła
- Gregory A.M., Lau J.Y.F., Eley T.C. – Finding gene-environment interactions for phobias, European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience (2008); przeczytano wersję autorską przed publikacją
- Van Houtem C.M. i wsp. – A review and meta-analysis of the heritability of specific phobia subtypes and corresponding fears (2013), streszczenie
- NHS – Phobias
- Del Casale A. i wsp. – Functional neuroimaging in specific phobia (2012), streszczenie
- Ipser J.C., Singh L., Stein D.J. – Meta-analysis of functional brain imaging in specific phobia (2013), streszczenie
- Kaczkurkin A.N., Foa E.B. – Cognitive-behavioral therapy for anxiety disorders: an update on the empirical evidence, Dialogues in Clinical Neuroscience (2015)
- Wolitzky-Taylor K.B. i wsp. – Psychological approaches in the treatment of specific phobias: a meta-analysis, Clinical Psychology Review (2008), streszczenie
Powiązane wpisy
Depersonalizacja i derealizacja – objawy, przyczyny i leczenie
Depersonalizacja i derealizacja to dwa rodzaje poczucia nierealności: przy depersonalizacji człowiek obserwuje własne działania, uczucia lub myśli z dystansu, a przy derealizacji świat wokół wydaje się<span class="excerpt-hellip"> […]</span>
Nudności i zawroty głowy po Depratalu – co mogą oznaczać?
Nudności, zawroty głowy i mniejszy apetyt to znane skutki uboczne Depratalu (duloksetyny), które mogą pojawić się zwłaszcza na początku leczenia. Charakterystyka Produktu Leczniczego (ChPL) wymienia nudności<span class="excerpt-hellip"> […]</span>
Stres – kiedy pomaga, a kiedy szkodzi i jak sobie z nim radzić?
Stres to naturalna reakcja człowieka, która skłania do zmierzenia się z trudną sytuacją lub zagrożeniem.[1] Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) odrobina stresu jest adekwatna i może<span class="excerpt-hellip"> […]</span>
Fobia ogranicza Twoje życie?
Porozmawiaj ze specjalistą o lęku
Ze specjalistami z Poradni Nerwic i Lęku omówisz fobię, jej wpływ na codzienne życie i możliwe formy leczenia.
Umów konsultację