Skala Wechslera WAIS-R – na czym polega badanie i co mówi wynik?
Skala Wechslera to jedno z najpopularniejszych na świecie narzędzi do badania i sprawdzania możliwości poznawczych. Pozwala ocenić zarówno ogólny poziom inteligencji, jak i poszczególne zdolności. [1] W Polsce do badania dorosłych (od 16. do 79. roku życia) wykorzystuje się jej polską adaptację, czyli test WAIS-R (PL).[1] Samo badanie to indywidualne spotkanie z psychologiem, a uzyskany w nim wynik na poziomie 100 punktów oznacza po prostu średnią dla danej grupy wiekowej.[1, 2, 3] Warto jednak pamiętać, że sam wynik to nie wszystko. Pełną diagnozę zawsze stawia specjalista, łącząc rezultat testu z rozmową i wywiadem.[1, 4]
Na badanie skalą Wechslera trafiają dorośli z różnych powodów, na przykład w ramach diagnozy psychologicznej albo oceny kompetencji zawodowych. Wynik opisuje, jak ktoś poradził sobie z określonymi zadaniami na tle osób w podobnym wieku, a psycholog czyta go razem z wywiadem i obserwacją.
Badanie to nie tylko rozwiązywanie zadań, ale też rozmowa, która pomaga lepiej poznać własne możliwości.
Spis treści:
- Czym jest skala Wechslera?
- Czym jest polska wersja WAIS-R (PL) i dla kogo jest przeznaczona?
- Co mierzy test Wechslera?
- Jak przebiega badanie skalą Wechslera?
- Co mówi wynik w skali Wechslera?
- Czy sam wynik IQ wystarcza do diagnozy?
- Czy wynik testu Wechslera może się zmienić?
- Kiedy i gdzie wykonać badanie skalą Wechslera?
- Jak Centrum Terapii Dialog zajmuje się badaniem inteligencji?
- Najczęstsze pytania o skalę Wechslera
- Źródła
Czym jest skala Wechslera?
Skala Wechslera to zestaw testów inteligencji opracowanych przez psychologa Davida Wechslera, powszechnie stosowanych na całym świecie do pomiaru funkcjonowania poznawczego.[1, 5] Należy do najważniejszych spośród wielu dostępnych testów inteligencji.[1] Wersję dla dorosłych, stosowaną jako test IQ dla dorosłych, nazywa się Skalą Inteligencji Wechslera dla Dorosłych (ang. Wechsler Adult Intelligence Scale, WAIS).
Skala mierzy różne zdolności poznawcze, dlatego może pomóc w ocenie kompetencji szkolnych i zawodowych.[1] Służy jednak przede wszystkim do pomiaru „ogólnej zdolności do inteligentnego zachowania”.[1] Część badaczy uważa, że skala obejmuje tylko fragment inteligencji, ten, który mierzą tradycyjne testy.[1]
Iloraz inteligencji (ang. intelligence quotient, IQ) to liczbowy wynik testu inteligencji.[1] W WAIS-IV, wersji z 2008 roku, każdy z wielu podtestów jest osobnym wskaźnikiem inteligencji, a razem dają obraz inteligencji ogólnej.[2]
Pierwsza skala Wechslera, Wechsler-Bellevue Intelligence Scale, powstała w 1939 roku.[1, 5] Kolejne wersje dla dorosłych to:
- WAIS z 1955 roku,
- WAIS-R (ang. revised, czyli zrewidowana) z 1981 roku,
- WAIS-III z 1997 roku,
- WAIS-IV z 2008 roku.[1, 5]
WAIS-IV jest opisywana jako najczęściej stosowana miara inteligencji dorosłych.[2, 5] Dzieci bada się osobnymi skalami, na przykład skalą WISC-R, przeznaczoną dla dzieci w wieku od 6 do 16 lat.[1]
Czym jest polska wersja WAIS-R (PL) i dla kogo jest przeznaczona?
WAIS-R (PL) to polska adaptacja skali Wechslera dla dorosłych, przygotowana przez Pracownię Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, z normami dla osób w wieku od 16 do 79 lat.[1] Prace nad pierwszą pełną polską adaptacją i normalizacją skal Wechslera ruszyły w drugiej połowie lat 80. XX wieku.[1] Wcześniej polscy psycholodzy korzystali ze starszej skali opartej na amerykańskich normach z 1939 roku, co ograniczało jej przydatność.[1]
Pierwsze polskie wydanie WAIS-R (PL) z 1996 roku miało normy dla osób w wieku od 16 do 54 lat.[1] W 2004 roku ukazała się renormalizacja, która zaktualizowała normy i rozszerzyła je na osoby w wieku od 16 do 79 lat.[1] Normy to wyniki grupy odniesienia, z którymi porównuje się wynik osoby badanej.
Autorzy wymieniali kilka powodów renormalizacji:
- starzenie się norm,
- brak norm dla starszych grup wieku,
- nieaktualne treści niektórych zadań,
- potrzebę dokładniejszego klucza odpowiedzi w testach słownych.[1]
Od 2004 roku wyniki przelicza się osobno dla każdej grupy wieku.[1] Wcześniej punktem odniesienia była grupa osób w wieku 20–34 lata.[1, 6]
WAIS-R (PL) nie jest nową wersją skali, a w większości krajów wersji WAIS-R już się nie stosuje.[1] Polska wersja spełnia jednak warunki rzetelności, trafności i normalizacji.[1]
Co mierzy test Wechslera?
Test Wechslera mierzy ogólny poziom inteligencji oraz kilka grup zdolności, na przykład rozumienie werbalne, organizację percepcyjną i pamięć.[6] WAIS-R (PL) składa się z 11 podtestów.[6] Psycholog opisuje wyniki dla skali pełnej, słownej i bezsłownej (wykonaniowej) oraz dla trzech czynników: rozumienia werbalnego, organizacji percepcyjnej oraz pamięci i odporności na rozproszenie uwagi.[6]
Jeden z podtestów słownych, Podobieństwa, opiera się na klasyfikowaniu przy użyciu pojęć abstrakcyjnych.[1]
Testy Wechslera mogą też pomóc w ocenie cech, które nie są samą inteligencją, takich jak świadomość celu, wytrwałość czy poziom lęku.[1]
Nowsza wersja, WAIS-IV, ma inną budowę:
| Cecha | WAIS-R (PL) | WAIS-IV |
|---|---|---|
| Wersja oryginalna | 1981[1] | 2008[1] |
| Wiek osób badanych | 16–79 lat (polskie normy z 2004 roku)[1] | od 16 lat do 90 lat i 11 miesięcy (wersja amerykańska)[2] |
| Liczba podtestów | 11[6] | 15, w tym 10 podstawowych[2] |
| Główne wyniki | IQ w skali pełnej, słownej i bezsłownej oraz trzy czynniki[6] | pełny IQ (FSIQ) i cztery wskaźniki[2] |
Cztery wskaźniki WAIS-IV to rozumienie werbalne (VCI), rozumowanie percepcyjne (PRI), pamięć robocza (WMI) i szybkość przetwarzania (PSI).[2] WAIS-IV nie podaje już osobno ilorazu słownego i wykonaniowego.[2]
Jak przebiega badanie skalą Wechslera?
Badanie skalą Wechslera jest indywidualne, czyli psycholog przeprowadza je z jedną osobą.[2] Pacjent.gov.pl opisuje psychologa jako specjalistę, który diagnozuje między innymi procesy poznawcze na podstawie wywiadu i często także testów psychologicznych.[3]
Badanie może przebiegać na przykład tak:
- Wywiad psychologiczny.
- Kolejne zadania ze skali słownej i bezsłownej.
- Przeliczenie i analiza wyników.
- Opracowanie raportu z interpretacją wyników.
Według recenzji WAIS-IV badanie tą wersją trwa od 59 do 100 minut.[2]
W czasie badania liczy się też kontakt z osobą badaną, który daje doświadczonemu diagnoście znacznie więcej informacji o jej mocnych i słabych stronach niż sam iloraz inteligencji.[1]
Badanie inteligencji w ramach diagnozy psychologicznej prowadzą specjaliści z Centrum Diagnozy Psychologicznej Dialog.
Potrzebujesz badania inteligencji?
Diagnoza psychologiczna w Centrum Terapii Dialog
Umów się na diagnozę psychologiczną i porozmawiaj z psychologiem o badaniu oraz jego wynikach.
Co mówi wynik w skali Wechslera?
Wynik w skali Wechslera pokazuje, jak wypadła osoba badana na tle swojej grupy wieku, a IQ 100 zawsze oznacza średnią w danej populacji.[1]
W WAIS-IV pełny iloraz inteligencji i wskaźniki mają średnią 100 i odchylenie standardowe 15.[2] Wyniki poszczególnych podtestów, tak zwane wyniki przeliczone, mają średnią 10 i odchylenie standardowe 3.[2] Pełny IQ w WAIS-IV mieści się w zakresie od 40 do 160.[2]
ICD-11, międzynarodowa klasyfikacja WHO, opisuje zaburzenia rozwoju intelektualnego jako stany, które zaczynają się w okresie rozwojowym i w których funkcjonowanie intelektualne i zachowanie adaptacyjne są mniej więcej dwa lub więcej odchyleń standardowych poniżej średniej, czyli poniżej około 2,3 centyla.[4] Funkcjonowanie intelektualne między jednym a dwoma odchyleniami poniżej średniej, nazywane czasem granicznym, nie jest zaburzeniem, które się rozpoznaje.[4] Osoby z takim funkcjonowaniem mogą jednak potrzebować podobnego wsparcia jak osoby z zaburzeniami rozwoju intelektualnego.[4]
Podręcznik WAIS-IV opisuje też analizę profilu wyników, czyli mocnych i słabych stron w poszczególnych wskaźnikach i podtestach.[2] Recenzja WAIS-IV przypomina jednak, że różnice między mocnymi i słabymi stronami są częste także u osób zdrowych, a interpretacja samego profilu bywa zawodna.[2]
Wyniki różnią się też zależnie od wykształcenia. Według podręcznika polskiej wersji to właśnie poziom wykształcenia najsilniej różnicuje wyniki w WAIS-R (PL).[1]
Czy sam wynik IQ wystarcza do diagnozy?
Nie, sam wynik IQ nie wystarcza do diagnozy, bo test pomaga ją postawić, ale rozstrzyga pełne badanie psychologiczne i kliniczne.[1] Opieranie się wyłącznie na wartości ilorazu inteligencji może prowadzić do uproszczeń, a nawet błędnych wniosków.[1] Test jest jednym ze źródeł informacji, a decyzje podejmują ludzie.[1]
ICD-11 mówi o tym wprost przy zaburzeniach rozwoju intelektualnego (ang. disorders of intellectual development, kod 6A00).[4] Iloraz inteligencji nie jest tam samodzielnym kryterium, a rozpoznanie wymaga też całościowej oceny zachowania adaptacyjnego.[4]
Klasyfikacja wymienia też sytuacje, w których wynik testu trzeba oceniać szczególnie ostrożnie:
- zaburzenia komunikacji, zmysłów lub ruchu,
- trudności z zachowaniem,
- doświadczenie migracji,
- niski poziom umiejętności czytania i pisania,
- zaburzenia psychiczne,
- trwające leczenie, na przykład przyjmowanie leków,
- ciężka deprywacja społeczna lub zmysłowa.[4]
Dlatego w diagnozie liczy się też indywidualna sytuacja życiowa osoby badanej. Jeśli psycholog nie weźmie tych czynników pod uwagę, wynik może gorzej oddawać rzeczywiste możliwości osoby badanej.[4]
W potocznym rozumieniu IQ często utożsamia się z inteligencją jako jednolitą cechą.[1] Tymczasem to wynik konkretnego testu, który mierzy połączenie różnych zdolności.[1]
Czy wynik testu Wechslera może się zmienić?
Tak, wynik testu Wechslera może się zmienić, bo zależy od użytego testu i warunków badania, a u tej samej osoby może się też zmieniać w ciągu życia.[4] Poziom inteligencji uważa się za cechę względnie trwałą.[1] U pojedynczych osób wynik może jednak wzrosnąć albo spaść, zwykle w związku ze zmianami w otoczeniu albo z emocjami i motywacją.[1] Stałość IQ dotyczy populacji, a nie konkretnej osoby.[1]
Efekt Flynna to zjawisko systematycznego wzrostu wyników w testach inteligencji wraz z upływem lat.[1] Wyniki rosną średnio o około 3 punkty na dekadę, a w skalach Wechslera o około 0,3 punktu rocznie.[1] Im więcej czasu minęło od opracowania norm, tym bardziej zawyżony może być wynik.[1] Ten wzrost wyników nie przekłada się jednak na lepsze osiągnięcia poza testem, na przykład w szkole.[1]
Różne wersje skali mogą też dawać różne wyniki. W polskim badaniu 31 osób zbadano w dzieciństwie skalą dla dzieci WISC-R, a po 13 latach skalą WAIS-R (PL).[7] Wyniki WISC-R istotnie różniły się od wyników w zrenormalizowanej wersji WAIS-R (PL) z 2004 roku, ale nie od wyników w wersji z 1996 roku.[1, 7] Rozbieżności między wynikami skali dla dzieci i dla dorosłych mogą mieć skutki administracyjne, na przykład dla prawa do renty socjalnej.[1]
Kiedy i gdzie wykonać badanie skalą Wechslera?
Badanie skalą Wechslera wykonuje się wtedy, gdy potrzebna jest ocena zdolności poznawczych, na przykład przy ocenie kompetencji szkolnych lub zawodowych albo w diagnozie niepełnosprawności intelektualnej, a prowadzi je psycholog.[1, 3] Testy Wechslera od początku służyły do diagnozowania niepełnosprawności intelektualnej.[1]
Skala Wechslera bywa jednym z kilku narzędzi w diagnozie. Pamięć słowną psycholog może ocenić na przykład testem 15 słów Reya, narzędziem stosowanym w diagnozie neuropsychologicznej.
Jak Centrum Terapii Dialog zajmuje się badaniem inteligencji?
Specjaliści z Centrum Diagnozy Psychologicznej Dialog prowadzą badanie inteligencji w ramach diagnozy psychologicznej i omawiają jego wyniki. Wiele osób przed badaniem odczuwa stres podobny do szkolnego egzaminu i obawia się „złego wypadnięcia”, etykiety czy oceny. Wynik testu nie służy jednak ocenianiu człowieka, tylko pomaga lepiej zrozumieć jego mocne strony i obszary, które wymagają wsparcia. Z psychologiem można omówić powód badania, jego przebieg i to, co wynika z wyników.
Najczęstsze pytania o skalę Wechslera
Badanie nowszą wersją WAIS-IV trwa od 59 do 100 minut.[2]
Dla dorosłych i starszej młodzieży. Polskie normy po renormalizacji z 2004 roku obejmują osoby w wieku od 16 do 79 lat.[1]
Nie. Potrzebne jest pełne badanie psychologiczne, a przy zaburzeniach rozwoju intelektualnego także ocena zachowania adaptacyjnego.[1, 4]
Tak. IQ zależy od testu i warunków badania i może się zmieniać w ciągu życia.[4]
Psycholog. Łączy wyniki testu z wywiadem i obserwacją, żeby uzyskać pełny obraz osoby badanej.[1]
Nie zawsze. W polskim badaniu podłużnym wyniki WISC-R istotnie różniły się od wyników zrenormalizowanej WAIS-R (PL) z 2004 roku.[1, 7]
Źródła
- Sochacka K. – Problemy z pomiarem inteligencji skalami Wechslera – WISC-R i WAIS-R (PL), Eruditio et Ars (2019)
- Canivez G.L. – Review of the Wechsler Adult Intelligence Scale – Fourth Edition, The Eighteenth Mental Measurements Yearbook (2010)
- pacjent.gov.pl – Psycholog, psychoterapeuta czy psychiatra?
- WHO – ICD-11, 6A00 Disorders of intellectual development
- Szczepkowski K.V., Demakis G.J. – Wechsler Adult Intelligence Scale, Encyclopedia of Personality and Individual Differences, Springer (2017)
- Zakrzewska M. – Poziom wykonania testów WAIS-R(PL) w różnych grupach wiekowych, Roczniki Psychologiczne, streszczenie
- Sochacka K. – A comparison of WISC-R and WAIS-R (PL) scores of children and adolescents in a longitudinal study, Roczniki Psychologiczne, streszczenie
Potrzebujesz badania inteligencji?
Diagnoza psychologiczna w Centrum Terapii Dialog
Umów się na diagnozę psychologiczną i porozmawiaj z psychologiem o badaniu oraz jego wynikach.
Umów diagnozę