Kategoria: Diagnostyka Kategoria: Psychologia
Czas czytania:
7–10 minut

Skala Wechslera WAIS-R – na czym polega badanie i co mówi wynik?

Mężczyzna siedzący na parapecie przy oknie

Skala Wechslera to jedno z najpopularniejszych na świecie narzędzi do badania i sprawdzania możliwości poznawczych. Pozwala ocenić zarówno ogólny poziom inteligencji, jak i poszczególne zdolności. [1] W Polsce do badania dorosłych (od 16. do 79. roku życia) wykorzystuje się jej polską adaptację, czyli test WAIS-R (PL).[1] Samo badanie to indywidualne spotkanie z psychologiem, a uzyskany w nim wynik na poziomie 100 punktów oznacza po prostu średnią dla danej grupy wiekowej.[1, 2, 3] Warto jednak pamiętać, że sam wynik to nie wszystko. Pełną diagnozę zawsze stawia specjalista, łącząc rezultat testu z rozmową i wywiadem.[1, 4]

Na badanie skalą Wechslera trafiają dorośli z różnych powodów, na przykład w ramach diagnozy psychologicznej albo oceny kompetencji zawodowych. Wynik opisuje, jak ktoś poradził sobie z określonymi zadaniami na tle osób w podobnym wieku, a psycholog czyta go razem z wywiadem i obserwacją.

Badanie to nie tylko rozwiązywanie zadań, ale też rozmowa, która pomaga lepiej poznać własne możliwości.

Czym jest skala Wechslera?

Skala Wechslera to zestaw testów inteligencji opracowanych przez psychologa Davida Wechslera, powszechnie stosowanych na całym świecie do pomiaru funkcjonowania poznawczego.[1, 5] Należy do najważniejszych spośród wielu dostępnych testów inteligencji.[1] Wersję dla dorosłych, stosowaną jako test IQ dla dorosłych, nazywa się Skalą Inteligencji Wechslera dla Dorosłych (ang. Wechsler Adult Intelligence Scale, WAIS).

Skala mierzy różne zdolności poznawcze, dlatego może pomóc w ocenie kompetencji szkolnych i zawodowych.[1] Służy jednak przede wszystkim do pomiaru „ogólnej zdolności do inteligentnego zachowania”.[1] Część badaczy uważa, że skala obejmuje tylko fragment inteligencji, ten, który mierzą tradycyjne testy.[1]

Iloraz inteligencji (ang. intelligence quotient, IQ) to liczbowy wynik testu inteligencji.[1] W WAIS-IV, wersji z 2008 roku, każdy z wielu podtestów jest osobnym wskaźnikiem inteligencji, a razem dają obraz inteligencji ogólnej.[2]

Pierwsza skala Wechslera, Wechsler-Bellevue Intelligence Scale, powstała w 1939 roku.[1, 5] Kolejne wersje dla dorosłych to:

  • WAIS z 1955 roku,
  • WAIS-R (ang. revised, czyli zrewidowana) z 1981 roku,
  • WAIS-III z 1997 roku,
  • WAIS-IV z 2008 roku.[1, 5]

WAIS-IV jest opisywana jako najczęściej stosowana miara inteligencji dorosłych.[2, 5] Dzieci bada się osobnymi skalami, na przykład skalą WISC-R, przeznaczoną dla dzieci w wieku od 6 do 16 lat.[1]

Czym jest polska wersja WAIS-R (PL) i dla kogo jest przeznaczona?

WAIS-R (PL) to polska adaptacja skali Wechslera dla dorosłych, przygotowana przez Pracownię Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, z normami dla osób w wieku od 16 do 79 lat.[1] Prace nad pierwszą pełną polską adaptacją i normalizacją skal Wechslera ruszyły w drugiej połowie lat 80. XX wieku.[1] Wcześniej polscy psycholodzy korzystali ze starszej skali opartej na amerykańskich normach z 1939 roku, co ograniczało jej przydatność.[1]

Pierwsze polskie wydanie WAIS-R (PL) z 1996 roku miało normy dla osób w wieku od 16 do 54 lat.[1] W 2004 roku ukazała się renormalizacja, która zaktualizowała normy i rozszerzyła je na osoby w wieku od 16 do 79 lat.[1] Normy to wyniki grupy odniesienia, z którymi porównuje się wynik osoby badanej.

Autorzy wymieniali kilka powodów renormalizacji:

  • starzenie się norm,
  • brak norm dla starszych grup wieku,
  • nieaktualne treści niektórych zadań,
  • potrzebę dokładniejszego klucza odpowiedzi w testach słownych.[1]

Od 2004 roku wyniki przelicza się osobno dla każdej grupy wieku.[1] Wcześniej punktem odniesienia była grupa osób w wieku 20–34 lata.[1, 6]

WAIS-R (PL) nie jest nową wersją skali, a w większości krajów wersji WAIS-R już się nie stosuje.[1] Polska wersja spełnia jednak warunki rzetelności, trafności i normalizacji.[1]

Co mierzy test Wechslera?

Test Wechslera mierzy ogólny poziom inteligencji oraz kilka grup zdolności, na przykład rozumienie werbalne, organizację percepcyjną i pamięć.[6] WAIS-R (PL) składa się z 11 podtestów.[6] Psycholog opisuje wyniki dla skali pełnej, słownej i bezsłownej (wykonaniowej) oraz dla trzech czynników: rozumienia werbalnego, organizacji percepcyjnej oraz pamięci i odporności na rozproszenie uwagi.[6]

Jeden z podtestów słownych, Podobieństwa, opiera się na klasyfikowaniu przy użyciu pojęć abstrakcyjnych.[1]

Testy Wechslera mogą też pomóc w ocenie cech, które nie są samą inteligencją, takich jak świadomość celu, wytrwałość czy poziom lęku.[1]

Nowsza wersja, WAIS-IV, ma inną budowę:

CechaWAIS-R (PL)WAIS-IV
Wersja oryginalna1981[1]2008[1]
Wiek osób badanych16–79 lat (polskie normy z 2004 roku)[1]od 16 lat do 90 lat i 11 miesięcy (wersja amerykańska)[2]
Liczba podtestów11[6]15, w tym 10 podstawowych[2]
Główne wynikiIQ w skali pełnej, słownej i bezsłownej oraz trzy czynniki[6]pełny IQ (FSIQ) i cztery wskaźniki[2]

Cztery wskaźniki WAIS-IV to rozumienie werbalne (VCI), rozumowanie percepcyjne (PRI), pamięć robocza (WMI) i szybkość przetwarzania (PSI).[2] WAIS-IV nie podaje już osobno ilorazu słownego i wykonaniowego.[2]

Jak przebiega badanie skalą Wechslera?

Badanie skalą Wechslera jest indywidualne, czyli psycholog przeprowadza je z jedną osobą.[2] Pacjent.gov.pl opisuje psychologa jako specjalistę, który diagnozuje między innymi procesy poznawcze na podstawie wywiadu i często także testów psychologicznych.[3]

Badanie może przebiegać na przykład tak:

  1. Wywiad psychologiczny.
  2. Kolejne zadania ze skali słownej i bezsłownej.
  3. Przeliczenie i analiza wyników.
  4. Opracowanie raportu z interpretacją wyników.

Według recenzji WAIS-IV badanie tą wersją trwa od 59 do 100 minut.[2]

W czasie badania liczy się też kontakt z osobą badaną, który daje doświadczonemu diagnoście znacznie więcej informacji o jej mocnych i słabych stronach niż sam iloraz inteligencji.[1]

Badanie inteligencji w ramach diagnozy psychologicznej prowadzą specjaliści z Centrum Diagnozy Psychologicznej Dialog.

Potrzebujesz badania inteligencji?

Diagnoza psychologiczna w Centrum Terapii Dialog

Umów się na diagnozę psychologiczną i porozmawiaj z psychologiem o badaniu oraz jego wynikach.

Umów diagnozę

Co mówi wynik w skali Wechslera?

Wynik w skali Wechslera pokazuje, jak wypadła osoba badana na tle swojej grupy wieku, a IQ 100 zawsze oznacza średnią w danej populacji.[1]

W WAIS-IV pełny iloraz inteligencji i wskaźniki mają średnią 100 i odchylenie standardowe 15.[2] Wyniki poszczególnych podtestów, tak zwane wyniki przeliczone, mają średnią 10 i odchylenie standardowe 3.[2] Pełny IQ w WAIS-IV mieści się w zakresie od 40 do 160.[2]

ICD-11, międzynarodowa klasyfikacja WHO, opisuje zaburzenia rozwoju intelektualnego jako stany, które zaczynają się w okresie rozwojowym i w których funkcjonowanie intelektualne i zachowanie adaptacyjne są mniej więcej dwa lub więcej odchyleń standardowych poniżej średniej, czyli poniżej około 2,3 centyla.[4] Funkcjonowanie intelektualne między jednym a dwoma odchyleniami poniżej średniej, nazywane czasem granicznym, nie jest zaburzeniem, które się rozpoznaje.[4] Osoby z takim funkcjonowaniem mogą jednak potrzebować podobnego wsparcia jak osoby z zaburzeniami rozwoju intelektualnego.[4]

Podręcznik WAIS-IV opisuje też analizę profilu wyników, czyli mocnych i słabych stron w poszczególnych wskaźnikach i podtestach.[2] Recenzja WAIS-IV przypomina jednak, że różnice między mocnymi i słabymi stronami są częste także u osób zdrowych, a interpretacja samego profilu bywa zawodna.[2]

Wyniki różnią się też zależnie od wykształcenia. Według podręcznika polskiej wersji to właśnie poziom wykształcenia najsilniej różnicuje wyniki w WAIS-R (PL).[1]

Czy sam wynik IQ wystarcza do diagnozy?

Nie, sam wynik IQ nie wystarcza do diagnozy, bo test pomaga ją postawić, ale rozstrzyga pełne badanie psychologiczne i kliniczne.[1] Opieranie się wyłącznie na wartości ilorazu inteligencji może prowadzić do uproszczeń, a nawet błędnych wniosków.[1] Test jest jednym ze źródeł informacji, a decyzje podejmują ludzie.[1]

ICD-11 mówi o tym wprost przy zaburzeniach rozwoju intelektualnego (ang. disorders of intellectual development, kod 6A00).[4] Iloraz inteligencji nie jest tam samodzielnym kryterium, a rozpoznanie wymaga też całościowej oceny zachowania adaptacyjnego.[4]

Klasyfikacja wymienia też sytuacje, w których wynik testu trzeba oceniać szczególnie ostrożnie:

  • zaburzenia komunikacji, zmysłów lub ruchu,
  • trudności z zachowaniem,
  • doświadczenie migracji,
  • niski poziom umiejętności czytania i pisania,
  • zaburzenia psychiczne,
  • trwające leczenie, na przykład przyjmowanie leków,
  • ciężka deprywacja społeczna lub zmysłowa.[4]

Dlatego w diagnozie liczy się też indywidualna sytuacja życiowa osoby badanej. Jeśli psycholog nie weźmie tych czynników pod uwagę, wynik może gorzej oddawać rzeczywiste możliwości osoby badanej.[4]

W potocznym rozumieniu IQ często utożsamia się z inteligencją jako jednolitą cechą.[1] Tymczasem to wynik konkretnego testu, który mierzy połączenie różnych zdolności.[1]

Czy wynik testu Wechslera może się zmienić?

Tak, wynik testu Wechslera może się zmienić, bo zależy od użytego testu i warunków badania, a u tej samej osoby może się też zmieniać w ciągu życia.[4] Poziom inteligencji uważa się za cechę względnie trwałą.[1] U pojedynczych osób wynik może jednak wzrosnąć albo spaść, zwykle w związku ze zmianami w otoczeniu albo z emocjami i motywacją.[1] Stałość IQ dotyczy populacji, a nie konkretnej osoby.[1]

Efekt Flynna to zjawisko systematycznego wzrostu wyników w testach inteligencji wraz z upływem lat.[1] Wyniki rosną średnio o około 3 punkty na dekadę, a w skalach Wechslera o około 0,3 punktu rocznie.[1] Im więcej czasu minęło od opracowania norm, tym bardziej zawyżony może być wynik.[1] Ten wzrost wyników nie przekłada się jednak na lepsze osiągnięcia poza testem, na przykład w szkole.[1]

Różne wersje skali mogą też dawać różne wyniki. W polskim badaniu 31 osób zbadano w dzieciństwie skalą dla dzieci WISC-R, a po 13 latach skalą WAIS-R (PL).[7] Wyniki WISC-R istotnie różniły się od wyników w zrenormalizowanej wersji WAIS-R (PL) z 2004 roku, ale nie od wyników w wersji z 1996 roku.[1, 7] Rozbieżności między wynikami skali dla dzieci i dla dorosłych mogą mieć skutki administracyjne, na przykład dla prawa do renty socjalnej.[1]

Kiedy i gdzie wykonać badanie skalą Wechslera?

Badanie skalą Wechslera wykonuje się wtedy, gdy potrzebna jest ocena zdolności poznawczych, na przykład przy ocenie kompetencji szkolnych lub zawodowych albo w diagnozie niepełnosprawności intelektualnej, a prowadzi je psycholog.[1, 3] Testy Wechslera od początku służyły do diagnozowania niepełnosprawności intelektualnej.[1]

Skala Wechslera bywa jednym z kilku narzędzi w diagnozie. Pamięć słowną psycholog może ocenić na przykład testem 15 słów Reya, narzędziem stosowanym w diagnozie neuropsychologicznej.

Jak Centrum Terapii Dialog zajmuje się badaniem inteligencji?

Specjaliści z Centrum Diagnozy Psychologicznej Dialog prowadzą badanie inteligencji w ramach diagnozy psychologicznej i omawiają jego wyniki. Wiele osób przed badaniem odczuwa stres podobny do szkolnego egzaminu i obawia się „złego wypadnięcia”, etykiety czy oceny. Wynik testu nie służy jednak ocenianiu człowieka, tylko pomaga lepiej zrozumieć jego mocne strony i obszary, które wymagają wsparcia. Z psychologiem można omówić powód badania, jego przebieg i to, co wynika z wyników.

Najczęstsze pytania o skalę Wechslera

Badanie nowszą wersją WAIS-IV trwa od 59 do 100 minut.[2]

Dla dorosłych i starszej młodzieży. Polskie normy po renormalizacji z 2004 roku obejmują osoby w wieku od 16 do 79 lat.[1]

Średnią wyników w danej populacji.[1] W WAIS-IV odchylenie standardowe wyników ogólnych wynosi 15 punktów.[2]

Nie. Potrzebne jest pełne badanie psychologiczne, a przy zaburzeniach rozwoju intelektualnego także ocena zachowania adaptacyjnego.[1, 4]

Tak. IQ zależy od testu i warunków badania i może się zmieniać w ciągu życia.[4]

WAIS-R (PL) ma 11 podtestów i podaje IQ w skali pełnej, słownej i bezsłownej.[6] WAIS-IV z 2008 roku ma 15 podtestów i cztery wskaźniki, a nie podaje już osobno IQ słownego i wykonaniowego.[1, 2]

Psycholog. Łączy wyniki testu z wywiadem i obserwacją, żeby uzyskać pełny obraz osoby badanej.[1]

Nie zawsze. W polskim badaniu podłużnym wyniki WISC-R istotnie różniły się od wyników zrenormalizowanej WAIS-R (PL) z 2004 roku.[1, 7]

Źródła

  1. Sochacka K. – Problemy z pomiarem inteligencji skalami Wechslera – WISC-R i WAIS-R (PL), Eruditio et Ars (2019)
  2. Canivez G.L. – Review of the Wechsler Adult Intelligence Scale – Fourth Edition, The Eighteenth Mental Measurements Yearbook (2010)
  3. pacjent.gov.pl – Psycholog, psychoterapeuta czy psychiatra?
  4. WHO – ICD-11, 6A00 Disorders of intellectual development
  5. Szczepkowski K.V., Demakis G.J. – Wechsler Adult Intelligence Scale, Encyclopedia of Personality and Individual Differences, Springer (2017)
  6. Zakrzewska M. – Poziom wykonania testów WAIS-R(PL) w różnych grupach wiekowych, Roczniki Psychologiczne, streszczenie
  7. Sochacka K. – A comparison of WISC-R and WAIS-R (PL) scores of children and adolescents in a longitudinal study, Roczniki Psychologiczne, streszczenie

Potrzebujesz badania inteligencji?

Diagnoza psychologiczna w Centrum Terapii Dialog

Umów się na diagnozę psychologiczną i porozmawiaj z psychologiem o badaniu oraz jego wynikach.

Umów diagnozę

Komentarze są wyłączone.