Regulacja emocji – czym jest i jak ją ćwiczyć?
Czy zdarzyło Ci się kiedyś poczuć, że fala emocji przejmuje nad Tobą kontrolę, wywołując silną reakcję w ciele i umyśle? A może po chwilowym wybuchu zastanawiasz się, dlaczego Twoja reakcja była aż tak intensywna? To absolutnie naturalne doświadczenie, nad którym można jednak zapanować dzięki odpowiednim narzędziom. Proces ten określamy jako regulację emocji, czyli zdolność do wywierania wpływu na to, jakie uczucia się w nas pojawiają, kiedy ich doświadczamy oraz w jaki sposób je przeżywamy i wyrażamy.[1, 2] Co ważne, samoregulacja nie polega na tłumieniu czy pozbywaniu się trudnych stanów, lecz na elastycznym korzystaniu z nich w codziennym życiu.[2] Współczesny przegląd badań nad elastyczną regulacją emocji wskazuje, że zamiast polegać na jednej sztywnej technice, warto stopniowo rozwijać szeroki wachlarz sposobów reagowania, dopasowanych do konkretnej sytuacji.[2] Gdy jednak uczucia stają się przytłaczające lub prowadzą do zachowań utrudniających codzienne funkcjonowanie, cennym wsparciem może okazać się rozmowa z psychologiem lub psychoterapeutą.
Emocje są potrzebne. Są sygnałami o tym, co dzieje się wokół nas i w nas samych, a regulacja ma sprawić, żeby pomagały nam funkcjonować i budować relacje. [2]
Skuteczna regulacja emocji wspiera zdrowie psychiczne i dobrostan oraz pomaga radzić sobie ze stresem i trudnymi wydarzeniami.[2] Wiąże się też z lepszym funkcjonowaniem społecznym.[2]
Spis treści:
- Czym jest regulacja emocji?
- Czy regulacja emocji oznacza tłumienie uczuć?
- Jakie są strategie regulacji emocji?
- Które strategie regulacji emocji pomagają, a które mogą szkodzić?
- Dlaczego nie ma jednej najlepszej strategii?
- Jak ćwiczyć regulację emocji na co dzień?
- Kiedy trudności w regulacji emocji wymagają pomocy specjalisty?
- Jak psychoterapia uczy regulacji emocji?
- Jak specjaliści z Centrum Terapii Dialog wspierają osoby z trudnościami w regulacji emocji?
- Najczęstsze pytania o regulację emocji
- Źródła
Czym jest regulacja emocji?
Według słownika Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego (APA) regulacja emocji (ang. emotion regulation) to zdolność człowieka do modulowania pojedynczych emocji bądź ich złożonych zestawów.[1] Z kolei w ujęciu psychologa Jamesa Grossa proces ten sprowadza się do wywierania wpływu na to, jakich emocji się doświadcza, kiedy się one pojawiają oraz w jaki sposób się je przeżywa i wyraża.[2]
Słownik APA odróżnia dwa rodzaje regulacji:
- jawną, która wymaga świadomego monitorowania i korzysta z takich technik jak uczenie się innego spojrzenia na sytuację, żeby lepiej sobie z nią poradzić,
- ukrytą, która działa bez świadomego monitorowania i zmienia natężenie lub czas trwania reakcji emocjonalnej.[1]
Regulacja nie zawsze oznacza osłabianie uczuć. Może służyć osłabieniu, wzmocnieniu albo podtrzymaniu emocji, zarówno przykrych, jak i przyjemnych, zależnie od tego, czego człowiek w danej chwili potrzebuje.[2] Czasem ktoś wycisza radość, żeby zachować skupienie, a czasem nasila w sobie przykre emocje, żeby stać się bardziej stanowczym.[2]
Emocji nie trzeba regulować przez cały czas. W modelu Grossa staje się to potrzebne dopiero wtedy, gdy emocje przeszkadzają w pożądanych zachowaniach lub celach.[2] Zdolność regulacji emocji zwykle rośnie w ciągu życia.[1]
Czy regulacja emocji oznacza tłumienie uczuć?
Nie. Tłumienie ekspresji, czyli powstrzymywanie okazywania przeżywanych emocji, jest tylko jedną ze strategii regulacji i nie zmienia samej emocji, a jedynie jej skutki.[2] Pytanie, jak kontrolować emocje, nie sprowadza się więc do tego, jak ich nie okazywać: osoba, która zachowuje kamienną twarz, nadal przeżywa to, co przeżywała.
Tłumienie wymaga ciągłej samokontroli, bo przez cały czas trzeba pilnować, żeby emocja nie wyszła na zewnątrz.[2] Pochłania przez to więcej zasobów poznawczych niż ponowna ocena sytuacji, czyli zmiana jej emocjonalnego znaczenia.[2]
W badaniach Grossa i Johna osoby, które nawykowo tłumiły emocje, przeżywały i okazywały mniej emocji pozytywnych, a przeżywały więcej negatywnych niż osoby nawykowo stosujące ponowną ocenę.[3] Rzadziej dzieliły się z innymi zarówno przykrymi, jak i przyjemnymi uczuciami, miały mniejsze wsparcie społeczne i deklarowały unikanie bliskich relacji.[3] Były to badania korelacyjne, więc nie dowodzą, że to tłumienie wywołuje te trudności.[3]
Tłumienie odbija się też na drugiej osobie. W eksperymencie Butler i współpracowników pary nieznających się kobiet rozmawiały o przykrym temacie.[4] Tłumienie emocji przez jedną z nich zakłócało komunikację i zwiększało reakcję ciśnienia krwi u rozmówczyni, a w kolejnym badaniu podnosiło ciśnienie u obu kobiet i utrudniało nawiązanie relacji.[4]
Nie znaczy to, że każdej emocji trzeba dać upust. APA nazywa niebezpiecznym mitem przekonanie, że złość trzeba „wyładować”, bo takie wyładowanie nasila złość i agresję.[5] Złości nie da się całkiem wyeliminować i nie byłoby to dobre, ale można zmienić to, jak wpływają na nas wywołujące ją zdarzenia.[5]
W niektórych kulturach kolektywistycznych tłumienie nie wiąże się z gorszym funkcjonowaniem psychicznym.[2] Jak mówić o złości i innych trudnych uczuciach bez krzywdzenia bliskich, opisuje artykuł Jak wyrażać trudne emocje, nie raniąc innych?
Jakie są strategie regulacji emocji?
W modelu procesowym Grossa strategie regulacji emocji dzielą się na pięć rodzin: wybór sytuacji, modyfikację sytuacji, ukierunkowanie uwagi, zmianę poznawczą i modulację reakcji.[2] Różnią się tym, w którym momencie powstawania emocji działają.
Pierwsze cztery rodziny strategii działają, zanim reakcja emocjonalna się rozwinie, a piąta dopiero po jej uruchomieniu.[2] Te pierwsze opisuje się jako skuteczniejsze, bo zmieniają samą emocję, a nie tylko reakcję na nią.[2]
| Rodzina strategii | Kiedy działa | Przykład |
|---|---|---|
| Wybór sytuacji | zanim pojawi się emocja | unikanie lub szukanie sytuacji, które mogą wywołać daną emocję |
| Modyfikacja sytuacji | zanim emocja się rozwinie | zmiana samej sytuacji, gdy można na nią wpłynąć |
| Ukierunkowanie uwagi | zanim emocja się rozwinie | skierowanie uwagi na coś innego niż źródło emocji |
| Zmiana poznawcza | zanim emocja się rozwinie | ponowna ocena, czyli inne spojrzenie na znaczenie sytuacji |
| Modulacja reakcji | po pojawieniu się emocji | tłumienie ekspresji emocji |
Ponowna ocena, nazywana też przeformułowaniem poznawczym, zmienia emocjonalne znaczenie i wpływ sytuacji.[2] Podobną zmianę myślenia APA proponuje przy złości: zamiast myśleć „to straszne, wszystko zniszczone”, można powiedzieć sobie „to frustrujące i zrozumiałe, że mnie to złości, ale to nie koniec świata, a złość i tak tego nie naprawi”.[5]
Jakie poznawcze strategie regulacji emocji opisują badacze?
Garnefski i współpracownicy wyróżnili dziewięć poznawczych strategii, czyli sposobów myślenia o trudnej sytuacji:[2]
- obwinianie siebie,
- obwinianie innych,
- ruminację, czyli uporczywe krążenie wokół negatywnych myśli i emocji,
- katastrofizowanie,
- nabieranie dystansu,
- pozytywne przeogniskowanie,
- pozytywną ponowną ocenę,
- akceptację,
- planowanie.
Wyniki ich badań sugerują, że niektóre z tych strategii są skuteczniejsze od innych.[2]
Które strategie regulacji emocji pomagają, a które mogą szkodzić?
Najsilniej z objawami zaburzeń psychicznych wiąże się ruminacja, a w dalszej kolejności unikanie i tłumienie emocji, natomiast nawykowa ponowna ocena sytuacji idzie w parze z lepszym samopoczuciem.[2, 6]
Związki strategii z objawami opisała m.in. metaanaliza Aldao, Nolen-Hoeksemy i Schweizer z 2010 roku.[6] Autorki przeanalizowały wyniki 114 badań, aby sprawdzić, jak sześć głównych strategii (akceptacja, unikanie, rozwiązywanie problemów, zmiana myślenia o sytuacji, ruminacja oraz tłumienie) wiąże się z objawami lęku, depresji i zaburzeń odżywiania.[6]
Siła związku poszczególnych strategii z objawami kształtowała się następująco:[6]
| Strategia regulacji emocji | Siła efektu (związek z objawami) |
|---|---|
| Ruminacja | duży efekt |
| Unikanie i tłumienie | efekty średnie do dużych |
| Ponowna ocena i akceptacja | efekty małe do średnich |
Metaanaliza opisuje siłę związku strategii z objawami, a nie to, czy dana strategia je wywołuje.
Ze strategiami regulacji emocji spójniej wiązały się zaburzenia internalizacyjne, takie jak lęk i depresja, niż zaburzenia eksternalizacyjne.[6] Zaburzenia internalizacyjne polegają na kierowaniu trudności do wewnątrz (np. poprzez lęk, smutek czy zamartwianie się), natomiast zaburzenia eksternalizacyjne uzewnętrzniają się w zachowaniu, m.in. w postaci impulsywności, agresji czy problemów z przestrzeganiem zasad.
Także w innych badaniach nawykowa ponowna ocena korelowała pozytywnie z dobrostanem i negatywnie z objawami zaburzeń, a tłumienie ekspresji pozytywnie z objawami depresji i negatywnie z satysfakcją w relacjach.[2] Osoby z grup klinicznych częściej stosowały tłumienie niż osoby spoza nich.[2]
Ruminacja to skłonność do skupiania się na negatywnych spostrzeżeniach o sobie i na negatywnych emocjach, a refleksja polega na uważnym, obiektywnym wglądzie we własne doświadczenia.[7] Ruminacja wiąże się z nasileniem przykrych emocji (negatywnym afektem) i gorszymi umiejętnościami interpersonalnymi, a refleksja z lepszymi umiejętnościami interpersonalnymi.[7] Więcej o rozpoznawaniu własnych stanów wewnętrznych i o różnicy między refleksją a ruminacją można przeczytać w artykule Samoświadomość – czym jest i jak ją rozwijać?
Emocje wymykają się spod kontroli?
Porozmawiaj z psychoterapeutą o trudnych emocjach
W Centrum Terapii Dialog możesz znaleźć psychoterapeutę, z którym porozmawiasz o nagłych zmianach nastroju i sposobach radzenia sobie z emocjami.
Dlaczego nie ma jednej najlepszej strategii?
Żadna strategia regulacji emocji nie jest skuteczna w każdej sytuacji, dlatego ważniejsza od jednej „najlepszej” techniki jest elastyczność.[2] Bonanno i Burton zwracają uwagę, że strategie nie są ani całkowicie skuteczne, ani całkowicie nieskuteczne.[2]
Inni badacze definiują elastyczną regulację emocji jako zdolność skutecznego regulowania emocji przez stosowanie różnych strategii, wybieranych z szerokiego repertuaru, zależnie od cech sytuacji i własnych cech osobowości.[2] Sztywne, nieelastyczne reakcje są na ogół nieprzystosowawcze, a większa elastyczność wiąże się z lepszą adaptacją.[2]
Związek między regulacją emocji a stresem dobrze widać w badaniu Troy i współpracowników, w którym wzięło udział 170 osób po stresującym wydarzeniu.[2] U osób zmagających się ze stresem, na który nie miały wpływu, większa umiejętność ponownej oceny wiązała się z mniejszym nasileniem depresji, a u osób, które mogły wpłynąć na sytuację, z większym.[2]
Gdy na sytuację można wpłynąć, więcej korzyści może dać zmiana samej sytuacji.[2] Gdy nie ma się na nią wpływu, zmienić można przede wszystkim emocję i wtedy ponowna ocena bywa bardzo przydatna.[2]
W badaniach Sheppesa i współpracowników liczyła się też siła emocji: przy słabszych bodźcach ludzie częściej wybierali ponowną ocenę, a przy silnych odwrócenie uwagi.[2] Emocje wywołane silnymi negatywnymi bodźcami lepiej regulowało odwrócenie uwagi, a łagodnymi ponowna ocena.[2]
Elastyczność dotyczy także okazywania uczuć. W badaniu Bonanno i współpracowników osoby, które lepiej potrafiły na polecenie wzmacniać i tłumić ekspresję emocji, wykazywały później mniejsze cierpienie psychiczne.[2]
Jak ćwiczyć regulację emocji na co dzień?
Regulację emocji ćwiczy się, poszerzając repertuar sposobów radzenia sobie i ucząc się, w jakich warunkach który z nich działa.[2] Kobylińska i Kusev zalecają właśnie takie podejście zamiast trenowania jednej strategii, razem z lepszym poznawaniem własnych cech i preferencji.[2]
Kto szuka sposobu, jak radzić sobie z emocjami na co dzień, może zacząć od kilku kroków:
- Zauważ i nazwij emocję. W pierwszym z laboratoryjnych badań Liebermana i współpracowników osoby, które nazywały swoje emocje, zgłaszały mniejszy dyskomfort niż osoby, które tylko oglądały przykre obrazy.[8] Pomóc może bezgłośne nazwanie uczucia, np. „To jest lęk”.[9]
- Przy silnym pobudzeniu zacznij od oddechu. W ćwiczeniu proponowanym przez NHS oddech płynie łagodnie do brzucha: wdech bierze się nosem, a wydech ustami.[10] Pomocne może być liczenie od 1 do 5 przy każdym wdechu i wydechu, a ćwiczenie powtarza się przez co najmniej 5 minut.[10]
- Gdy emocja jest silna, daj sobie chwilę na odwrócenie uwagi. Przy silnych negatywnych emocjach ta strategia działała w badaniach lepiej niż ponowna ocena.[2]
- Przy słabszych emocjach spróbuj spojrzeć na sytuację inaczej. Pomaga w tym zapis myśli, ćwiczenie terapii poznawczo-behawioralnej, w którym opisuje się sytuację, pierwsze uczucia, nieprzydatne myśli, dowody za nimi i przeciw nim, alternatywne myśli oraz samopoczucie po ćwiczeniu.[11]
- Sprawdź, czy masz wpływ na sytuację. Jeśli tak, zajmij się samą sytuacją, a jeśli nie, nie skupiaj się na tym, czego nie da się zmienić.[2, 12]
- Ćwicz uważność (mindfulness), czyli zwracanie uwagi na to, co dzieje się w tobie i wokół ciebie: na doznania z ciała, myśli i uczucia.[9] Na początek można codziennie przez pięć minut skupiać się wyłącznie na wdechu i wydechu.[13]
- Ruszaj się i zapisuj. Ruch może zmniejszać napięcie, lęk i stres oraz pomagać uspokoić umysł przy złości, frustracji i smutku.[14] Pisanie o myślach i uczuciach w dzienniku może pomagać zrozumieć, co je wywołuje, i dostrzegać powtarzające się wzorce.[15]
- Rozmawiaj o tym, co czujesz, z przyjacielem, kimś z rodziny lub specjalistą i nie sięgaj po alkohol, papierosy, hazard ani narkotyki, żeby złagodzić stres lub złość.[12, 16]
- Zwracaj uwagę, czy myślenie o własnych uczuciach nie zamienia się w ruminację.[7]
Nie każda technika pasuje każdemu. Uważność u części osób nie pomaga, a nawet pogarsza samopoczucie.[9] Ćwiczeń uważności nie należy traktować jako zamiennika leczenia ani powodu, by odkładać wizytę u lekarza.
Kiedy trudności w regulacji emocji wymagają pomocy specjalisty?
Pomoc specjalisty warto rozważyć, gdy samodzielne sposoby nie działają, emocje są gwałtowne i trudno nad nimi zapanować albo zaczynają niszczyć relacje.[16, 17] Deficyty regulacji emocji występują w wielu zaburzeniach psychicznych.[2]
W klasyfikacji ICD-11 trudności z regulacją emocji nie stanowią osobnej jednostki chorobowej, lecz są ważnym objawem wielu zaburzeń psychicznych i zaburzeń osobowości. Należą do nich m.in.:
- zaburzenie osobowości z wzorcem borderline (6D11.5), w którym występuje niestabilność relacji, obrazu siebie i afektu oraz wyraźna impulsywność,
- złożony zespół stresu pourazowego (6B41), który oprócz objawów PTSD obejmuje poważne i uogólnione problemy z regulacją afektu,
- zaburzenia nastroju (6A60–6A8Z), m.in. zaburzenia dwubiegunowe i depresyjne, w których dochodzi do rozregulowania nastroju i emocji,
- ADHD, czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (6A05), w którym częsta jest trudność w kontrolowaniu pobudzenia emocjonalnego i impulsywność.
NHS radzi zgłosić się do lekarza, gdy trudno poradzić sobie ze złością lub stresem, samopomoc nie działa, ktoś zachowuje się agresywnie lub przemocowo albo obniżony nastrój trwa dłużej niż 2 tygodnie.[12, 16]
Terapię dialektyczno-behawioralną (DBT) NHS Pennine Care proponuje m.in. osobom, u których występują:
- częste, silne i gwałtowne wahania nastroju oraz emocjonalne wzloty i upadki, które wydają się poza kontrolą,
- impulsywne zachowania,
- trudności w relacjach,
- samookaleczenia, myśli lub próby samobójcze.[17]
Z bieżącymi problemami, które utrudniają codzienne funkcjonowanie, można zgłosić się do psychologa, także wtedy, gdy nie wiadomo, do jakiego specjalisty pójść.[18] Przy dużym nasileniu objawów, myślach samobójczych lub zachowaniach autoagresywnych należy zgłosić się do psychiatry.[18]
Jak psychoterapia uczy regulacji emocji?
Psychoterapia może uczyć rozpoznawania emocji i nowych sposobów reagowania na nie.[17] Badacze podkreślają, że skuteczna terapia powinna obejmować wzmacnianie umiejętności regulacji emocji.[2]
W terapii poznawczo-behawioralnej (CBT) psychoterapeuta pomaga zmieniać sposób myślenia i działania, a to, czego się nauczyło, ćwiczy się między sesjami.[19] W terapii poznawczej opartej na uważności (MBCT) uczy się zauważać myśli i uczucia w danej chwili, m.in. dzięki medytacji i ćwiczeniom oddechowym.[19]
DBT pomaga rozumieć i zmieniać wzorce zachowań, a nieprzydatne zachowania, emocje i myśli zastępować zdrowszymi.[17] Łączy akceptację siebie takim, jakim się jest, z pracą nad zmianą i kładzie nacisk na rozumienie i uznawanie własnych uczuć.[17]
Program DBT obejmuje grupę umiejętności. Jej cztery obszary to:
- uważność,
- regulacja emocji, czyli rozpoznawanie, co się czuje, rozumienie, dlaczego, i decydowanie, jak zareagować,
- skuteczność interpersonalna,
- tolerancja dyskomfortu, czyli przetrwanie trudnych sytuacji i silnych emocji bez pogarszania sprawy.[17]
Jak specjaliści z Centrum Terapii Dialog wspierają osoby z trudnościami w regulacji emocji?
Specjaliści z Centrum Terapii Dialog pomagają osobom, które zmagają się z trudnościami w regulacji emocji, nagłymi zmianami nastroju czy impulsywnością. Z psychoterapeutami można pracować nad trudnościami w regulacji emocji, a w razie potrzeby skonsultować się z lekarzem w Poradni Pierwszego Kontaktu Psychiatrycznego. Konsultacje odbywają się stacjonarnie oraz online. W wyborze właściwego specjalisty bezpłatnie pomaga opiekun ds. psychoterapii.
Najczęstsze pytania o regulację emocji
Jako stały nawyk nie. Osoby nawykowo tłumiące emocje przeżywały w badaniach więcej emocji negatywnych, miały mniejsze wsparcie społeczne i częściej unikały bliskich relacji, choć badania te nie dowodzą związku przyczynowego.[3]
Nie ma jednej najlepszej strategii. Przy silnych emocjach lepiej sprawdzało się odwrócenie uwagi, przy słabszych ponowna ocena, a przydatność strategii zależy też od tego, czy ma się wpływ na sytuację.[2]
Tak. Zdolność regulacji emocji zwykle rośnie z wiekiem, a jej ćwiczenie jest częścią psychoterapii, np. terapii dialektyczno-behawioralnej, która ma osobny moduł regulacji emocji.[1, 17]
Nie. Wyładowywanie złości nasila złość i agresję, a nie pomaga rozwiązać sytuacji.[5]
Gdy samopomoc nie działa, emocje wydają się poza kontrolą, pojawia się agresja lub samookaleczenia albo obniżony nastrój trwa dłużej niż 2 tygodnie.[16, 17]
Źródła
- APA Dictionary of Psychology – emotion regulation
- Frontiers in Psychology – Kobylińska D., Kusev P., Flexible Emotion Regulation: How Situational Demands and Individual Differences Influence the Effectiveness of Regulatory Strategies (2019)
- Journal of Personality and Social Psychology – Gross J.J., John O.P., Individual differences in two emotion regulation processes: implications for affect, relationships, and well-being (2003)
- Emotion – Butler E.A. i wsp., The social consequences of expressive suppression (2003)
- APA – Control anger before it controls you
- Clinical Psychology Review – Aldao A., Nolen-Hoeksema S., Schweizer S., Emotion-regulation strategies across psychopathology: A meta-analytic review (2010)
- Europe’s Journal of Psychology – Sutton A., Measuring the Effects of Self-Awareness: Construction of the Self-Awareness Outcomes Questionnaire (2016)
- Emotion – Lieberman M.D. i wsp., Subjective Responses to Emotional Stimuli During Labeling, Reappraisal, and Distraction
- NHS – Mindfulness
- NHS – Breathing exercises for stress
- NHS Every Mind Matters – Thought record CBT exercise
- NHS – Get help with stress
- pacjent.gov.pl – Uważność. Ćwiczenia
- NHS Every Mind Matters – Be active for your mental health
- NHS London Waiting Room – Journaling
- NHS – Get help with anger
- NHS Pennine Care – Dialectical behaviour therapy
- pacjent.gov.pl – Psycholog, psychoterapeuta czy psychiatra?
- NHS – Types of talking therapies
Emocje wymykają się spod kontroli?
Porozmawiaj z psychoterapeutą o trudnych emocjach
W Centrum Terapii Dialog możesz znaleźć psychoterapeutę, z którym porozmawiasz o nagłych zmianach nastroju i sposobach radzenia sobie z emocjami.
Znajdź psychoterapeutę