PTSD (zespół stresu pourazowego) – objawy, przyczyny i leczenie
PTSD, czyli zespół stresu pourazowego (ang. post-traumatic stress disorder), to zaburzenie psychiczne, które może się rozwinąć po wyjątkowo groźnym lub przerażającym zdarzeniu; w klasyfikacji ICD-10 ma kod F43.1, a w ICD-11 kod 6B40.[1, 2, 3] Typowe objawy PTSD to ponowne przeżywanie zdarzenia (natrętne wspomnienia, flashbacki, koszmary), unikanie wszystkiego, co o nim przypomina, oraz uporczywe poczucie zagrożenia.[1, 4] Nie każda trauma prowadzi do PTSD: potencjalnie traumatyczne zdarzenie przeżywa w życiu około 70% ludzi, a zaburzenie rozwija się u mniejszości (5,6%).[3] PTSD się leczy, a pierwszym wyborem jest psychoterapia skoncentrowana na traumie. Gdy objawy utrzymują się dłużej niż 4 tygodnie lub są mocno nasilone, warto zgłosić się do specjalisty.[1, 3, 4]
Wiele osób po traumie ma w ciągu kilku dni od zdarzenia objawy podobne do PTSD.[1] Nie oznacza to jeszcze zaburzenia: reakcje psychofizjologiczne po traumie są typowe, a większość z nich ustępuje samoistnie w ciągu pierwszego miesiąca.[1]
Zespół stresu pourazowego może się jednak rozwinąć u każdego, kto przeżył traumatyczne zdarzenie.[3] Osoby z PTSD często są przekonane, że bezpowrotnie utraciły zdolność do życia tak jak wcześniej.[4] Skuteczne leczenie i powrót do zdrowia są możliwe dzięki odpowiedniej psychoterapii i farmakoterapii.[4]
Spis treści:
- Czym jest PTSD (zespół stresu pourazowego)?
- Jakie zdarzenia mogą wywołać PTSD?
- Jakie są objawy PTSD?
- Kiedy pojawiają się objawy PTSD i jak długo trwają?
- Czy każda trauma prowadzi do PTSD i kto jest bardziej narażony?
- Czym jest CPTSD?
- Jak objawia się PTSD u dzieci?
- Jakie problemy mogą towarzyszyć PTSD?
- Jak rozpoznaje się PTSD?
- Co pomaga w pierwszych tygodniach po traumatycznym zdarzeniu?
- Jak leczy się PTSD?
- Jakie metody psychoterapii stosuje się w leczeniu PTSD?
- Kiedy w leczeniu PTSD stosuje się leki?
- Jak sobie pomóc przy PTSD i jak mogą pomóc bliscy?
- Kiedy zgłosić się po pomoc przy objawach PTSD?
- Najczęstsze pytania o PTSD
- Źródła
Czym jest PTSD (zespół stresu pourazowego)?
PTSD (zespół stresu pourazowego, ang. post-traumatic stress disorder) to zaburzenie psychiczne, które według ICD-11 może się rozwinąć po ekspozycji na wyjątkowo groźne lub przerażające wydarzenie albo serię zdarzeń.[1, 2, 3] Starsza klasyfikacja ICD-10 opisuje je jako opóźnioną lub przedłużoną reakcję na zdarzenie o wyjątkowo zagrażającym lub katastrofalnym charakterze, które u niemal każdego wywołałoby głębokie cierpienie.[2]
W ICD-10 PTSD ma kod F43.1 i należy do kategorii F43 „Reakcja na ciężki stres i zaburzenia adaptacyjne”, obok ostrej reakcji na stres (F43.0) i zaburzeń adaptacyjnych (F43.2).[2] Klasyfikacja ICD-11 nadaje zespołowi stresu pourazowego kod 6B40, a złożonemu zespołowi stresu pourazowego kod 6B41; oba zaburzenia należą do grupy zaburzeń szczególnie związanych ze stresem.[1]
Samo zdarzenie nie przesądza jednak o zachorowaniu: ICD-11 traktuje stresor jako czynnik konieczny, ale niewystarczający, bo nie u każdej narażonej na niego osoby rozwinie się zaburzenie.[1] Światowa Organizacja Zdrowia zwraca uwagę, że PTSD, jak inne zaburzenia psychiczne, wynika ze współdziałania czynników społecznych, psychologicznych i biologicznych.[3]
Termin „zespół stresu pourazowego” upowszechnił się w 1980 roku, gdy PTSD włączono do trzeciego wydania podręcznika DSM Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego.[4] DSM-5 nie ma osobnego rozpoznania złożonego PTSD; złożony obraz zaburzenia ujmuje szerszym zakresem objawów i podtypem dysocjacyjnym.[5]
Jakie zdarzenia mogą wywołać PTSD?
Przyczyną PTSD jest zdarzenie traumatyczne, czyli wyjątkowo groźne lub przerażające wydarzenie albo seria takich zdarzeń, a ekspozycja na nie jest podstawowym i niezbędnym kryterium rozpoznania.[1]
Przykłady takich zdarzeń to:
- klęska żywiołowa,
- wypadek,
- zamach terrorystyczny lub konflikt zbrojny,
- gwałt, tortury lub przemoc fizyczna,
- uraz lub inną sytuację wysokiego ryzyka utraty życia.[4]
Wśród możliwych przyczyn NHS wymienia też m.in.:
- napaść fizyczną lub seksualną,
- przemoc w dzieciństwie i przemoc domową,
- pracę w niektórych zawodach, np. policjanta, ratownika medycznego lub pracownika ochrony zdrowia,
- poważne problemy zdrowotne, np. pobyt na oddziale intensywnej terapii,
- trudny poród lub śmierć dziecka,
- wojnę.[6]
Zdarzenie nie musi dotyczyć bezpośrednio danej osoby: można je zobaczyć albo usłyszeć, że spotkało kogoś bliskiego.[6] Osoba, która doświadczyła traumy, nie zawsze jest bezpośrednio zagrożona fizyczną krzywdą, a PTSD może się rozwinąć także u świadka cierpienia innej osoby.[4] Zaburzenie może wystąpić nie tylko u uczestników działań wojennych, lecz u każdego, bez względu na pochodzenie, kulturę czy wiek.[4]
Jakie są objawy PTSD?
Objawy PTSD tworzą trzy grupy, które według ICD-11 muszą wystąpić razem: ponowne przeżywanie zdarzenia w teraźniejszości, unikanie tego, co o nim przypomina, oraz uporczywe poczucie zagrożenia.[1, 4] Amerykańska klasyfikacja DSM-5 wyróżnia cztery grupy objawów, bo dodaje do nich negatywne zmiany myślenia i nastroju (lub odrętwienie).[4]
Tak wyglądają grupy objawów zespołu stresu pourazowego w obu klasyfikacjach:
| Grupa objawów | ICD-11 | DSM-5 | Przykłady |
|---|---|---|---|
| Ponowne przeżywanie | tak | tak | żywe natrętne wspomnienia, retrospekcje (flashbacki), koszmary[1, 4] |
| Unikanie | tak | tak | unikanie myśli, wspomnień, sytuacji lub osób przypominających zdarzenie[1, 4] |
| Poczucie zagrożenia i pobudzenie | tak | tak | nadmierna czujność, wzmożona reakcja na zaskoczenie, napięcie, trudności ze snem, wybuchy gniewu[1, 4] |
| Negatywne zmiany myślenia i nastroju | nie | tak | kłopoty z zapamiętaniem ważnych aspektów zdarzenia, negatywne myśli o sobie i świecie, poczucie winy, utrata zainteresowań, wyobcowanie[1, 4] |
Cierpienie i inne trudności psychiczne po potencjalnie traumatycznym zdarzeniu są częste i same w sobie nie oznaczają PTSD.[3] Lista objawów nie wystarcza więc do samodzielnej oceny, a rozpoznanie stawia specjalista.
Ponowne przeżywanie – natrętne wspomnienia, flashbacki i koszmary
Wspomnienia w PTSD sprawiają, że osoba czuje się tak, jakby zdarzenie działo się ponownie.[3] Mogą mieć postać obrazów, dźwięków, zapachów lub innych doznań, a w ciężkich przypadkach flashbacków, podczas których człowiek przez chwilę zachowuje się, jakby był z powrotem w czasie zdarzenia.[3]
Ponowne przeżywanie może angażować jeden zmysł albo kilka naraz i zwykle towarzyszą mu silne emocje, zwłaszcza strach lub przerażenie, oraz silne doznania fizyczne.[1] Do tej grupy objawów należą też koszmary.[1]
Unikanie
Osoba z PTSD unika myśli, wspomnień, sytuacji lub osób, które przypominają jej zdarzenie.[1] Może unikać nawet rozmów o tym, co się stało, z rodziną lub lekarzami.[3] Unikanie ma chronić przed przykrymi wspomnieniami, ale WHO zwraca uwagę, że z czasem może nasilać ponowne przeżywanie i podtrzymywać PTSD.[3]
Poczucie zagrożenia i nadmierna czujność
Nadmierne pobudzenie to poczucie zagrożenia nawet wtedy, gdy nic nie grozi.[3] Może się przejawiać ciągłym wypatrywaniem niebezpieczeństwa, potrzebą siedzenia plecami do ściany w miejscach publicznych albo łatwym wzdryganiem się na nagły ruch lub głośny dźwięk.[3]
Zmiany myślenia i nastroju
DSM-5 zalicza do tej grupy m.in. poczucie winy wynikające ze zniekształconego postrzegania traumy oraz wyobcowanie.[1] Za typowe tło PTSD ICD-10 uznaje poczucie „odrętwienia” i emocjonalnego stępienia, odsunięcie się od ludzi, brak reakcji na otoczenie i anhedonię, czyli niezdolność do odczuwania przyjemności.[2]
Objawy z ciała
NHS wymienia wśród objawów PTSD u dorosłych również nawracające bóle głowy, brzucha lub innych części ciała bez przyczyny fizycznej, drażliwość, złość i trudności ze snem.[7] W niektórych kulturach PTSD częściej wyraża się właśnie złością albo dolegliwościami fizycznymi o niejasnej przyczynie, np. bólami głowy lub objawami ze strony przewodu pokarmowego.[3] Dolegliwości fizyczne wymagają jednak oceny lekarskiej.
Kiedy pojawiają się objawy PTSD i jak długo trwają?
Objawy PTSD zwykle zaczynają się zaraz po zdarzeniu lub w ciągu miesiąca od niego, ale mogą się pojawić także wiele miesięcy, a nawet lat później.[3, 7] Według ICD-10 zaburzenie pojawia się po okresie utajenia (czasie od zdarzenia do pierwszych objawów), który trwa od kilku tygodni do miesięcy, a przebieg jest falujący.[2] U większości osób można oczekiwać wyzdrowienia, a u niewielkiej części zaburzenie przechodzi w przewlekłe, trwające wiele lat.[2]
ICD-11 wymaga, by do rozpoznania objawy trwały co najmniej kilka tygodni i powodowały znaczne upośledzenie funkcjonowania osobistego, rodzinnego, społecznego, edukacyjnego lub zawodowego.[1] Według DSM-5 muszą trwać dłużej niż miesiąc i powodować znaczne cierpienie lub problemy w codziennym funkcjonowaniu.[1]
Dwie na trzy osoby, u których po stresie traumatycznym pojawiły się problemy, wracają do zdrowia w ciągu kilku tygodni bez psychoterapii ani farmakologicznego.[1] Do 40% osób z PTSD wraca do zdrowia w ciągu roku, jak podaje WHO.[3] U części osób objawy są jednak cięższe i trwają dłużej.[8]
Ostra reakcja na stres to według ICD-10 przemijające zaburzenie w odpowiedzi na wyjątkowy stres fizyczny i psychiczny, które zwykle ustępuje w ciągu godzin lub dni.[2] Reakcje na traumę różnią się czasem pojawienia się i trwania:
| Rozpoznanie | Klasyfikacja | Kiedy się pojawia i ile trwa |
|---|---|---|
| Ostra reakcja na stres (F43.0) | ICD-10 | objawy pojawiają się w ciągu minut od zdarzenia i znikają w ciągu dwóch-trzech dni[2] |
| Ostre zaburzenie stresowe | DSM-5 | rozpoznaje się je od trzech dni do miesiąca po traumie[1, 5] |
| PTSD | ICD-11 | objawy utrzymują się co najmniej kilka tygodni[1] |
| PTSD | DSM-5 | objawy trwają dłużej niż miesiąc[1] |
Czy każda trauma prowadzi do PTSD i kto jest bardziej narażony?
Nie. Około 70% ludzi na świecie doświadczy w życiu potencjalnie traumatycznego zdarzenia, ale PTSD rozwinie tylko mniejszość (5,6%).[3] W skali świata PTSD miało w którymś momencie życia szacunkowo 3,9% populacji, jak wynika z danych WHO.[3] Wśród osób narażonych na przemoc zbrojną lub wojnę częstość jest ponad trzykrotnie wyższa (15,3%), a szczególnie wysoka jest po przemocy seksualnej.[3]
W polskim stanowisku ekspertów ryzyko zachorowania na PTSD określono na 8,7% w Stanach Zjednoczonych i od 0,5% do 1,0% w Europie oraz w większości krajów Azji, Afryki i Ameryki Łacińskiej.[1] Stanowisko podaje ryzyko zachorowania w poszczególnych regionach, a WHO odsetek osób, które miały PTSD w którymś momencie życia, dlatego tych liczb nie da się wprost porównać.
PTSD częściej dotyczy kobiet niż mężczyzn, co może się wiązać m.in. z większym narażeniem na przemoc, w tym seksualną.[1, 3] Do grup wysokiego ryzyka należą m.in. weterani, policjanci, strażacy i ratownicy medyczni, osoby po gwałcie, jeńcy wojenni oraz osoby, które przeżyły ludobójstwo.[1] Zaburzenia związane ze stresem pourazowym mogą dotyczyć od jednej trzeciej do połowy dorosłych uchodźców.[1]
Ryzyko PTSD zwiększają m.in.:
- wcześniejsze traumatyczne przeżycia,
- zaburzenia psychiczne w rodzinie,
- młodszy wiek i niższe wykształcenie,
- powtarzające się lub trwające zdarzenia traumatyczne,
- poważny uraz fizyczny podczas zdarzenia,
- bycie świadkiem krzywdy innych.[3]
Czynniki ryzyka dzieli się w DSM-5 na przedtraumatyczne, okołotraumatyczne i potraumatyczne.[1] Do okołotraumatycznych należą m.in. poczucie zagrożenia życia, odniesione obrażenia i dysocjacja podczas traumy, a do potraumatycznych m.in. negatywne oceny, niewłaściwe strategie radzenia sobie oraz kolejne krzywdy i straty.[1]
Cechy osobowości lub wcześniejsze zaburzenia mogą obniżać próg rozwoju PTSD albo pogarszać jego przebieg, ale według ICD-10 nie są ani konieczne, ani wystarczające, by wyjaśnić wystąpienie zaburzenia.[2] Czynnikiem ochronnym jest wsparcie: pomoc rodziny, przyjaciół lub innych osób po zdarzeniu może zmniejszyć ryzyko PTSD.[3]
Czym jest CPTSD?
Złożone PTSD (ang. complex PTSD, CPTSD, kod 6B41 w ICD-11) rozpoznaje się, gdy spełnione są wszystkie wymagania dla PTSD, a dodatkowo występują poważne i uporczywe problemy z regulacją emocji, negatywny obraz siebie i trudności w relacjach.[1] Negatywny obraz siebie oznacza tu przekonanie o sobie jako pomniejszonym, pokonanym lub bezwartościowym, któremu towarzyszy wstyd, wina lub poczucie porażki.[1]
Złożony PTSD może się rozwinąć po wyjątkowo groźnych lub przerażających wydarzeniach, najczęściej przedłużających się lub powtarzających, z których ucieczka jest trudna lub niemożliwa.[1] Jako przykłady ICD-11 podaje tortury, niewolnictwo, przedłużającą się przemoc domową oraz wielokrotne wykorzystywanie seksualne lub fizyczne w dzieciństwie.[1] Wśród przyczyn NHS wymienia m.in. przemoc wobec dziecka lub zaniedbanie, długotrwałą przemoc domową i wielokrotne bycie świadkiem przemocy.[9]
Objawy złożonego PTSD są według NHS w dużej mierze takie same jak w PTSD, a dodatkowo obejmują:
- dużą trudność w panowaniu nad emocjami,
- brak odczuwania emocji albo odcięcie od siebie i świata (dysocjację),
- uporczywe negatywne przekonania o sobie, np. silny wstyd lub poczucie winy,
- trwałe problemy w relacjach.[9]
CPTSD rozwija się u części osób z PTSD.[5] W terapii takich osób NICE zaleca przeznaczyć więcej czasu na zbudowanie zaufania (dłuższe lub liczniejsze sesje), uwzględnić bezpieczeństwo i stabilność ich sytuacji życiowej oraz zaplanować wsparcie po zakończeniu leczenia.[5]
Wraca do ciebie trudne zdarzenie?
Wsparcie po traumie i przy objawach PTSD
Porozmawiaj z psychiatrą o leczeniu PTSD
Jak objawia się PTSD u dzieci?
U młodszych dzieci objawy PTSD są często widoczne w zachowaniu, np. dziecko odgrywa zdarzenie w zabawie lub na rysunkach.[3] Dzieci często też niesłusznie obwiniają się za to, co się stało.[3]
Do objawów PTSD u dzieci, które wymienia NHS, należą m.in.:
- sny o zdarzeniu, które mogą przejść w koszmary o potworach,
- odgrywanie traumy w zabawie,
- problemy ze snem, np. odmowa spania samemu,
- moczenie nocne,
- utrata zainteresowań,
- mówienie o śmierci i umieraniu,
- częste bóle brzucha i głowy.[7]
W leczeniu PTSD u dzieci i młodzieży zalecana jest psychoterapia poznawczo-behawioralna skoncentrowana na traumie (TF-CBT), zwykle 6-12 sesji, czasem z udziałem rodziny.[4] NICE zaleca rozważenie EMDR (ang. eye movement desensitization and reprocessing) u dzieci i młodzieży w wieku 7-17 lat z PTSD lub istotnymi objawami PTSD, zgłaszających się ponad 3 miesiące po traumie, tylko wtedy, gdy nie reagują na TF-CBT lub nie angażują się w nią.[5]
Jakie problemy mogą towarzyszyć PTSD?
Osoby z PTSD mogą mieć też depresję, zaburzenia lękowe, zaburzenia związane z używaniem substancji oraz myśli i zachowania samobójcze.[3] Lęk i depresja często towarzyszą objawom PTSD, a myśli samobójcze nie są rzadkie.[2] PTSD jest istotnym czynnikiem ryzyka myśli i zachowań samobójczych, dlatego ważną częścią leczenia jest monitorowanie ryzyka samobójczego.[4]
PTSD ma też znaczenie dla zdrowia fizycznego: niektóre jego skutki, np. napięcie fizyczne czy szkodliwe picie alkoholu, są znanymi czynnikami ryzyka chorób fizycznych, takich jak choroby układu krążenia.[3]
Podtyp dysocjacyjny PTSD, opisany w DSM-5, dotyczy 12–30% osób z rozpoznanym PTSD.[4] Rozpoznaje się go, gdy PTSD współwystępuje z amnezją dysocjacyjną lub z depersonalizacją i derealizacją.[1] Według danych przytaczanych w polskim przeglądzie z 2018 roku depersonalizacja występuje u 30% weteranów wojennych z PTSD.[10]
Współwystępujące problemy nie powinny zamykać drogi do leczenia: NICE zaleca, by nie wykluczać osób z PTSD z terapii wyłącznie z powodu nadużywania alkoholu lub narkotyków.[5] Przy depresji zwykle najpierw leczy się PTSD, bo depresja często się poprawia po jego skutecznym leczeniu.[5] Depresję leczy się najpierw wtedy, gdy jest tak ciężka, że utrudnia psychoterapię PTSD, albo gdy istnieje ryzyko skrzywdzenia siebie lub innych.[5]
Jak rozpoznaje się PTSD?
PTSD rozpoznaje specjalista na podstawie rozmowy i oceny objawów, a punktem wyjścia jest ustalenie, czy doszło do ekspozycji na traumatyczne zdarzenie.[1, 8] Ocenę stanu psychicznego może przeprowadzić lekarz psychiatra, lekarz rodzinny lub psycholog kliniczny.[1] Specjalista pyta m.in. o nastrój, zachowanie, zdrowie i choroby w rodzinie.[8]
Rozpoznanie utrudnia to, że pacjenci często ukrywają lub bagatelizują doświadczenie traumy i jej wpływ, bo zaburzeniu towarzyszą wstyd, lęk, obniżony nastrój i zaburzenia pamięci.[1] Inne rozpoznania, np. nadużywanie substancji psychoaktywnych lub zaburzenia osobowości, mogą z kolei maskować faktyczne PTSD.[1]
Specjalista odróżnia PTSD m.in. od:
- zaburzeń adaptacyjnych, które różnią się od PTSD rodzajem i ciężkością stresora, bo w PTSD chodzi o narażenie na śmierć lub groźbę śmierci, poważny uraz lub przemoc seksualną,[1]
- ostrej reakcji na stres i ostrego zaburzenia stresowego, które różnią się od PTSD czasem trwania,[1, 2]
- zaburzeń psychotycznych, bo retrospekcje (flashbacki) trzeba odróżnić od złudzeń, omamów i innych zaburzeń spostrzegania.[1]
Od zaburzeń adaptacyjnych PTSD różni się też ramami czasowymi i dokładniejszym opisem stresora oraz reakcji na niego.
Co pomaga w pierwszych tygodniach po traumatycznym zdarzeniu?
Na początkowym etapie po traumie warto zamiast specjalistycznego leczenia proste, życzliwe wsparcie i zapewnienie poczucia bezpieczeństwa fizycznego i psychicznego.[4] Leczenie wdraża się później, w zależności od potrzeb.[4] Jeśli jednak objawy są mocno nasilone albo utrzymują się dłużej niż 4 tygodnie, należy rozpocząć leczenie.[1]
Przy łagodnych objawach lub objawach trwających krócej niż miesiąc wskazane jest aktywne monitorowanie, czyli uważna obserwacja objawów z wizytą kontrolną w ciągu miesiąca.[1, 5] W tym czasie szczególnie liczy się obecność bliskich, bo wsparcie po zdarzeniu może chronić przed PTSD.[3]
Wytyczne NICE wskazują, by nie podawać dorosłym leków, w tym benzodiazepin, w celu zapobiegania PTSD.[5]
Gdy objawy są silne albo trudno sobie z nimi poradzić, krótko po trudnym zdarzeniu można porozmawiać ze specjalistami z Centrum Interwencji Kryzysowej w Centrum Terapii Dialog.
Jak leczy się PTSD?
Istnieje wiele skutecznych metod leczenia PTSD, a pierwszym wyborem są oparte na dowodach interwencje psychologiczne, prowadzone indywidualnie lub w grupie, osobiście lub online.[3]
Plan leczenia ustalają z pacjentem lekarz i specjalista zdrowia psychicznego tak opisuje to NHS.[8] Może on obejmować terapię traumy, np. terapię poznawczo-behawioralną skoncentrowaną na traumie, EMDR oraz leki, zwykle przeciwdepresyjne.[8]
Kolejność postępowania polscy eksperci opisują tak:
- Najpierw indywidualna psychoterapia konsekwencji traumy.
- Gdy nie jest dostępna lub pacjent jej nie chce, farmakoterapia albo psychoterapia nienastawiona na pracę z traumą.[4]
Psychoterapia PTSD ma m.in. zmniejszyć nasilenie objawów, poprawić radzenie sobie z doświadczeniem traumy, przywrócić stabilną samoocenę i poprawić jakość życia.[4]
Jakie metody psychoterapii stosuje się w leczeniu PTSD?
Najwięcej dowodów skuteczności w PTSD mają terapia poznawczo-behawioralna skoncentrowana na traumie (TF-CBT) oraz EMDR.[3] Wiele metod psychoterapii PTSD wykorzystuje ekspozycję, czyli przywoływanie, opowiadanie lub wyobrażanie sobie zdarzenia w bezpiecznych warunkach.[3]
Dla dorosłych z PTSD lub istotnymi objawami PTSD NICE zaleca:
- indywidualną TF-CBT, gdy zgłaszają się ponad miesiąc po zdarzeniu; zwykle 8-12 sesji, a więcej, jeśli jest to klinicznie uzasadnione, np. przy wielu traumach,
- EMDR, gdy zgłaszają się ponad 3 miesiące po traumie niezwiązanej z walką zbrojną; zwykle 8-12 sesji.[5]
W psychoterapii PTSD dominują procedury terapii poznawczo-behawioralnej, a pomoc obejmuje terapię indywidualną, grupową i rodzinną.[4] Najczęściej wymienia się m.in. takie sposoby pracy:
| Metoda/Procedura | Na czym polega | Typowa liczba sesji |
|---|---|---|
| Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) | dominujące podejście w psychoterapii PTSD, w formie indywidualnej lub grupowej | zwykle 12–16 sesji[4] |
| Terapia przetwarzania poznawczego (CPT) | uczy kwestionowania i zmieniania nieadaptacyjnych przekonań związanych z traumą | zwykle 12 sesji[4] |
| Przedłużona ekspozycja (PE) | łączy ekspozycję wyobrażeniową z ekspozycją w rzeczywistych sytuacjach (in vivo) i pomaga zrozumieć, że wspomnienia i emocje związane z traumą nie są realnym zagrożeniem | zwykle trzy miesiące cotygodniowych sesji[4] |
| EMDR | pacjent przywołuje traumatyczne wspomnienie, jednocześnie doświadczając bilateralnej stymulacji ruchem gałek ocznych, co zmniejsza intensywność emocji związanych z traumą | zwykle 6-12 sesji według polskich ekspertów, 8-12 według NICE[4, 5] |
| Ekspozycyjna terapia narracyjna (NET) | tworzenie chronologicznej opowieści o własnym życiu, stosowane zwłaszcza u osób z wielokrotną traumą, np. uchodźców | 4-10 spotkań[4] |
Osobom, które mają ograniczoną gotowość do konfrontowania się z traumą, pomocna może być psychoterapia a także grupy wsparcia.[4]
Co mówią badania o skuteczności terapii poznawczo-behawioralnej w PTSD?
W metaanalizie Cuijpersa i współpracowników z 2025 roku, która objęła 375 badań z udziałem 32 968 pacjentów, terapia poznawczo-behawioralna dała w PTSD największy efekt spośród badanych zaburzeń (wielkość efektu g = 1,27) w porównaniu z warunkami kontrolnymi bez aktywnego leczenia.[11] W całej analizie duże efekty dotyczyły jednak głównie badań, w których grupą kontrolną była lista oczekujących, a w porównaniu z leczeniem standardowym efekty były skromniejsze.[11] W PTSD terapię przerywało też najwięcej osób – 24%.[11]
Kiedy w leczeniu PTSD stosuje się leki?
Leki w PTSD są wskazane, gdy pacjent nie decyduje się na psychoterapię skoncentrowaną na traumie, gdy psychoterapia nie pomogła lub pomogła niewiele albo gdy współwystępujące zaburzenie, np. ciężka depresja, wyraźnie utrudnia korzystanie z psychoterapii.[4] Zalecane są leki przeciwdepresyjne z grup selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) i inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny (SNRI).[4] U dorosłych, którzy wolą leczenie lekami, NICE zaleca rozważenie wenlafaksyny lub SSRI, np. sertraliny, z regularną oceną tego leczenia.[5]
Leki mogą nie usunąć całkowicie objawów PTSD, ale zmniejszają ich nasilenie, co bywa potrzebne, by pacjent zdecydował się na psychoterapię.[4] Przy skutecznym leczeniu farmakologicznym kontynuuje się je co najmniej 12 miesięcy, a leki odstawia się stopniowo.[4]
Wizyta u psychiatry nie oznacza automatycznie leków, a o ich włączeniu i odstawieniu decyduje lekarz. Leków na PTSD nie należy przerywać bez zalecenia lekarza, nawet przy poprawie.[8]
Jak sobie pomóc przy PTSD i jak mogą pomóc bliscy?
Samopomoc może wspierać leczenie PTSD, ale nie zastępuje diagnostyki ani terapii.[3] Pomocne mogą być m.in.:
- codzienna rutyna,
- rozmowa z zaufanymi osobami o tym, co się stało, wtedy, gdy jest się na nią gotowym,
- regularny ruch i dbanie o sen,
- ćwiczenia oddechowe i progresywna relaksacja mięśni,
- dziennik, który pomaga rozpoznać wyzwalacze flashbacków, np. zapachy czy dźwięki,
- ograniczenie alkoholu oraz unikanie narkotyków i palenia.[3, 8]
Część osób korzysta też z grup wsparcia i grup samopomocowych, w których można dzielić się doświadczeniami z ludźmi po podobnych przeżyciach.[4]
Jak wspierać bliską osobę z PTSD?
Bliska osoba z PTSD może unikać rozmów o tym, co się stało, także z rodziną. To jeden z objawów zaburzenia.[1, 3] Rozmowa ma więc sens wtedy, gdy ta osoba czuje się na nią gotowa.[3]
Bliscy osoby z PTSD powinni według NICE otrzymać informacje o leczeniu i o tym, jak wspierać ją w dotarciu do pomocy.[5] Te same wytyczne przypominają, że PTSD może mieć więcej niż jeden członek rodziny.[5] Jeśli ktoś bliski ma objawy PTSD, warto zachęcić go do wizyty u lekarza.[7]
Kiedy zgłosić się po pomoc przy objawach PTSD?
Do lekarza warto się zgłosić, gdy ktoś podejrzewa u siebie objawy PTSD albo gdy leczenie rozpoznanego PTSD nie pomaga.[7] Konsultacji ze specjalistą wymagają zwłaszcza sytuacje, w których:
- objawy utrzymują się dłużej niż 4 tygodnie lub są mocno nasilone,[1]
- objawy wyraźnie utrudniają życie osobiste, rodzinne, społeczne, naukę lub pracę,[1]
- pojawiają się myśli samobójcze albo ryzyko skrzywdzenia siebie lub innych.[4, 8]
Przy myślach o odebraniu sobie życia ważne jest, by poprosić kogoś o pomoc.[12] Gdy istnieje ryzyko samookaleczenia, samobójstwa lub skrzywdzenia innych, według NHS może być potrzebny pobyt w szpitalu albo intensywne wsparcie kryzysowe w domu.[8]
WHO wymienia wśród barier w leczeniu PTSD m.in. brak świadomości, że PTSD da się leczyć, niedostępność usług, stygmatyzację i brak przeszkolonych specjalistów.[3] Specjaliści z Poradni Leczenia Traumy i PTSD w Centrum Terapii Dialog pomagają ocenić objawy po trudnym zdarzeniu i zaplanować leczenie.
Najczęstsze pytania o PTSD
Nie. Większość osób narażonych na potencjalnie traumatyczne zdarzenie nie rozwija PTSD – zaburzenie pojawia się tylko u mniejszości (5,6%).[3]
Czasem tak. Większość reakcji po traumie ustępuje samoistnie w ciągu pierwszego miesiąca, a dwie na trzy osoby, które mają problemy po stresie traumatycznym, wracają do zdrowia w ciągu kilku tygodni bez leczenia.[1] Diagnozę PTSD stawia się, gdy objawy utrzymują się co najmniej miesiąc od zdarzenia. U niektórych osób objawy bywają jednak cięższe i utrzymują się dłużej, dlatego warto skonsultować się ze specjalistą.[8]
Tak. Zdarzenie nie musi dotyczyć bezpośrednio danej osoby, a PTSD może się rozwinąć także u kogoś, kto widział cierpienie innej osoby albo usłyszał, że coś takiego spotkało kogoś bliskiego.[4, 6]
Tak. U młodszych dzieci PTSD często widać w zachowaniu, np. w odgrywaniu zdarzenia w zabawie, a także w koszmarach czy moczeniu nocnym.[3, 7]
Tak. Pierwszym wyborem jest psychoterapia skoncentrowana na traumie, np. TF-CBT lub EMDR, a leki stosuje się m.in. wtedy, gdy psychoterapia nie pomaga albo pacjent się na nią nie decyduje.[3, 4]
Źródła
- Koweszko T. i wsp. – Stanowisko grupy roboczej dotyczące diagnozy zaburzeń związanych ze stresem pourazowym u osób dorosłych, Psychiatria Polska (2023)
- WHO – ICD-10 Version 2019: F43.1 Post-traumatic stress disorder
- WHO – Post-traumatic stress disorder (fact sheet)
- Koweszko T. i wsp. – Stanowisko grupy roboczej dotyczące terapii zaburzeń związanych ze stresem pourazowym u osób dorosłych, Psychiatria Polska (2023)
- NICE – Post-traumatic stress disorder (NG116), Recommendations
- NHS – PTSD: Causes
- NHS – PTSD: Symptoms
- NHS – PTSD: Treatment
- NHS – Complex PTSD
- Sterna W., Sterna R. – Depersonalizacja/derealizacja – zespół objawów czy odrębne zaburzenie?, Psychiatria (2018)
- Cuijpers P. i wsp. – Cognitive Behavior Therapy for Mental Disorders in Adults: A Unified Series of Meta-Analyses (2025)
- NHS – Dissociative disorders
Wraca do ciebie trudne zdarzenie?
Wsparcie po traumie i przy objawach PTSD
Porozmawiaj z psychiatrą o leczeniu PTSD
Umów konsultację