Zespół Aspergera u dorosłych – czy to nadal diagnoza?
Zespół Aspergera przez lata funkcjonował w klasyfikacji ICD-10 jako odrębna jednostka diagnostyczna (kod F84.5), jednak w najnowszym standardzie ICD-11 przestał istnieć jako osobna diagnoza i został włączony do zbiorczej kategorii zaburzeń ze spektrum autyzmu (6A02).[1, 2, 3] W praktyce wyszukiwarka ICD-11 przypisuje termin „Asperger” do podkategorii 6A02.0, określającej spektrum autyzmu bez zaburzeń rozwoju intelektualnego z łagodnym upośledzeniem języka funkcjonalnego albo bez takiego upośledzenia.[3] U osób dorosłych obraz tego zaburzenia objawia się głównie trudnościami w relacjach społecznych i komunikacji oraz przywiązaniem do sztywnych wzorców zachowań czy zainteresowań, choć u części z nich cechy te bywają skutecznie maskowane.[3, 4] Postawienie oficjalnej diagnozy w dorosłym wieku jest w pełni możliwe i opiera się na szczegółowym wywiadzie, kwestionariuszach oraz obserwacji diagnostycznej.[2, 5]
Cechy autyzmu można zauważyć już we wczesnym dzieciństwie, ale autyzm często rozpoznaje się dużo później.[6] Dlatego wiele osób dopiero w dorosłości zaczyna się zastanawiać, czy ich trudności w kontaktach z ludźmi, przywiązanie do rutyny albo wrażliwość na hałas nie mają wspólnego źródła.
Choć oficjalna nomenklatura medyczna ewoluuje, nazwa „zespół Aspergera” wciąż funkcjonuje w potocznym języku i pamięci wielu osób. Dorosły, który zauważa u siebie cechy ze spektrum, może skonsultować się ze specjalistą i przejść profesjonalną diagnozę.
Spis treści:
- Czym jest zespół Aspergera?
- Czy zespół Aspergera to nadal diagnoza?
- Jak objawia się zespół Aspergera u dorosłych?
- Dlaczego zespół Aspergera bywa rozpoznawany dopiero w dorosłości?
- Jak wygląda diagnoza zespołu Aspergera u dorosłych?
- Co pomaga po rozpoznaniu zespołu Aspergera?
- Jak Centrum Terapii Dialog pomaga dorosłym w spektrum autyzmu?
- Najczęstsze pytania o zespół Aspergera
- Źródła
Czym jest zespół Aspergera?
Zespół Aspergera to w klasyfikacji ICD-10 całościowe zaburzenie rozwojowe, w którym występują takie same trudności we wzajemnych kontaktach społecznych jak w spektrum autyzmu oraz ograniczony, powtarzalny zakres zainteresowań i aktywności.[1] Nazwa pochodzi od austriackiego lekarza pediatry i psychiatry Hansa Aspergera, który opisał to zaburzenie w 1944 roku.[2]
Od autyzmu w rozumieniu ICD-10 zespół Aspergera różni się przede wszystkim tym, że nie ma ogólnego opóźnienia rozwoju mowy ani rozwoju poznawczego.[1] Często towarzyszy mu wyraźna niezgrabność ruchowa.[1] Cechy zespołu mają silną tendencję do utrzymywania się w okresie dojrzewania i w dorosłości.[1]
Już w klasyfikacji ICD-10 wskazywano na niepewną odrębność nozologiczną zespołu Aspergera. Od dawna zastanawiano się, czy rzeczywiście stanowi on całkowicie niezależną jednostkę chorobową.[1]
Czy zespół Aspergera to nadal diagnoza?
Zespół Aspergera nie jest już osobną diagnozą w ICD-11, a objawy, które dawniej go opisywały, uznaje się za część szerszej kategorii zaburzeń ze spektrum autyzmu.[2] Aktualne klasyfikacje diagnostyczne nie wyodrębniają zespołu Aspergera jako osobnej jednostki, można natomiast rozpoznać zaburzenie ze spektrum autyzmu.[2] ICD-11 jest dopiero wprowadzana do użytku w Polsce.[2]
Zaburzenie ze spektrum autyzmu (ang. autism spectrum disorder, ASD) ma w ICD-11 kod 6A02.[3] Klasyfikacja opisuje je jako utrzymujące się trudności w nawiązywaniu i podtrzymywaniu wzajemnych kontaktów społecznych i komunikacji oraz ograniczone, powtarzalne i mało elastyczne wzorce zachowań, zainteresowań lub aktywności.[3] Wśród osób w spektrum spotyka się cały zakres możliwości intelektualnych i językowych.[3]
ICD-11 dzieli spektrum autyzmu na podkategorie. Bierze pod uwagę, czy współwystępuje niepełnosprawność intelektualna i w jakim stopniu ograniczony jest język funkcjonalny.[3] W wyszukiwarce ICD-11 termin „Asperger” prowadzi do podkategorii 6A02.0.[3]
| ICD-10 | ICD-11 | |
|---|---|---|
| Nazwa | zespół Aspergera (ang. Asperger syndrome) | zaburzenie ze spektrum autyzmu (ang. autism spectrum disorder) |
| Kod | F84.5 | 6A02 (termin „Asperger” prowadzi do podkategorii 6A02.0) |
| Miejsce w klasyfikacji | osobna jednostka wśród całościowych zaburzeń rozwojowych | zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD) |
| Czym się wyróżnia | brak ogólnego opóźnienia mowy i rozwoju poznawczego | podkategorie według rozwoju intelektualnego i języka funkcjonalnego |
Jak objawia się zespół Aspergera u dorosłych?
Objawy zespołu Aspergera u dorosłych to przede wszystkim trudności w komunikacji i kontaktach społecznych, przywiązanie do stałych sposobów działania oraz nietypowa reakcja na bodźce zmysłowe.[2, 4] Możliwości i potrzeby osób w spektrum są różne i mogą zmieniać się w czasie.[6]
Do cech, które mogą pojawiać się u dorosłych, należą:[2, 4]
- trudność z rozmową „o niczym” (small talk), rozumieniem metafor, mimiki, gestów i tonu głosu innych osób,
- dosłowne rozumienie wypowiedzi, a czasem monotonna lub bardzo precyzyjna, „książkowa” mowa[3],
- trudność z utrzymaniem kontaktu wzrokowego w rozmowie,
- przywiązanie do rutyny i niepokój, gdy coś zmienia się w planie dnia,
- silne skupienie na wąskich zainteresowaniach,
- bardzo duża albo bardzo mała wrażliwość na światło, dźwięki, zapachy, smaki i faktury,
- niska tolerancja frustracji, która może prowadzić do wybuchów złości, oraz trudność w rozpoznawaniu własnych emocji i emocji innych osób,
- niezgrabność ruchowa.
Nie wszystkie z tych cech należy postrzegać w kategoriach trudności. Niezwykła zdolność do długotrwałego skupienia oraz pasja wykraczająca poza przeciętne zainteresowania sprawiają, że osoby w spektrum nierzadko osiągają wybitne sukcesy w swojej dziedzinie.[2] W obszarze swoich pasji posługują się też często wyjątkowo bogatym słownictwem.[2]
Lista nie służy do samodzielnego rozpoznania: diagnozę przeprowadzają specjaliści. Według NHS, brytyjskiej publicznej służby zdrowia, osoby ze spektrum mogą też mieć trudności z nawiązywaniem przyjaźni i związków romantycznych.[4] Budowaniu bliskiej relacji z osobą w spektrum poświęcony jest osobny artykuł: Związek z osobą w spektrum autyzmu – jak budować bliską relację?.
Dlaczego zespół Aspergera bywa rozpoznawany dopiero w dorosłości?
Zespół Aspergera bywa rozpoznawany dopiero w dorosłości, bo jego objawy mogą w pełni ujawnić się później, gdy wymagania społeczne przerosną możliwości danej osoby.[3] Pierwsze cechy spektrum pojawiają się wcześnie, ale mogą być na tyle słabe, że nie niepokoją opiekunów.[2]
Dorośli w spektrum autyzmu mogą nauczyć się dostosowywać tak, że ich cechy nie zawsze są widoczne.[4] NHS nazywa to maskowaniem i zwraca uwagę, że przez nie codzienne czynności i kontakty z ludźmi mogą być wyczerpujące i stresujące.[4] Klasyfikacja ICD-11 również zaznacza, że część osób dzięki wyjątkowemu wysiłkowi radzi sobie w wielu sytuacjach, a ich trudności mogą być niewidoczne dla innych.[3] Rozpoznanie spektrum autyzmu jest wtedy nadal właściwe.[3]
U kobiet cechy autyzmu bywa trudniej zauważyć z powodu maskowania.[4] Kobiety ze spektrum autyzmu mogą częściej naśladować zachowania innych osób i ukrywać swoje trudności, choć maskować mogą też mężczyźni.[4] Zespół Aspergera rozpoznaje się znacznie częściej u chłopców, ale u dziewcząt i kobiet jest prawdopodobnie niedodiagnozowany, bo dzięki dużym zdolnościom kompensacyjnym ich objawy są mniej wyraźne.[2]
W dorosłości do specjalisty często najpierw prowadzi depresja lub inne współwystępujące zaburzenie, co opisuje ICD-11.[3] Zaburzenia współwystępujące są częste: WHO wymienia m.in. depresję, lęk i ADHD (ang. attention deficit hyperactivity disorder).[6] Według Medycyny Praktycznej około 70% osób z rozpoznaniem zaburzenia ze spektrum autyzmu ma dodatkowo jedno zaburzenie psychiczne, a 40% co najmniej dwa.[2]
Podejrzewasz u siebie spektrum autyzmu?
Porozmawiaj o tym z ekspertami w poradni dla dorosłych
Umów wizytę w poradni dla dorosłych, w której dowiesz się więcej o diagnozie spektrum autyzmu i dalszym wsparciu.
Jak wygląda diagnoza zespołu Aspergera u dorosłych?
Diagnoza zespołu Aspergera u dorosłego, czyli dziś diagnoza zaburzenia ze spektrum autyzmu, to badanie prowadzone przez specjalistów: obejmuje wywiad, kwestionariusze, rozmowy z bliskimi i obserwację.[2, 5] NHS radzi zgłosić się do lekarza, gdy ktoś podejrzewa u siebie spektrum autyzmu, bo lekarz może skierować na diagnozę w tym kierunku.[4] Taka ocena bywa też zalecana, gdy specjalista zdrowia psychicznego zauważy oznaki autyzmu podczas leczenia innych trudności.[5]
Ocena może obejmować jedną lub kilka wizyt u zespołu różnych specjalistów.[5] NHS opisuje jej typowe elementy:[5]
- Wypełnienie kwestionariuszy o sobie.
- Pytania o to, jak dana osoba zachowuje się wobec innych, jak wyglądało jej dzieciństwo i jak radzi sobie w domu, w pracy lub na studiach.
- Rozmowa z kimś, kto znał ją w dzieciństwie, żeby sprawdzić, czy już wtedy były oznaki autyzmu.
- Rozmowa z kimś, kto zna ją teraz.
- Przejrzenie dokumentów, np. świadectw szkolnych.
Za złoty standard diagnostyczny u dzieci i dorosłych uznaje się protokół obserwacji ADOS-2 (ang. Autism Diagnostic Observation Schedule).[2] Badanie trwa około godziny, a diagnosta obserwuje w nim główne obszary objawów spektrum autyzmu.[2] Przy podejrzeniu spektrum u dorosłego stosuje się też kwestionariusz AQ (ang. Autism Quotient), który można wypełnić samodzielnie w internecie.[2] Wynik kwestionariusza nie rozstrzyga o rozpoznaniu, bo decyduje o nim ocena specjalistów.
Po ocenie powstaje raport. Raport mówi, czy osoba jest w spektrum autyzmu, jakie są mocne strony danej osoby, w czym może potrzebować pomocy i czy stwierdzono inne zaburzenia.[5] W systemie NHS osoba, która nie zgadza się z wynikiem, może poprosić o ponowną ocenę przez inny zespół.[5]
Psychiatra stawia diagnozę i ustala plan leczenia na podstawie wywiadu, badań i oceny stanu psychicznego. W diagnozie bierze udział też psycholog, który prowadzi pogłębioną diagnostykę, często z użyciem testów psychologicznych.
Co pomaga po rozpoznaniu zespołu Aspergera?
Zespołu Aspergera nie leczy się przyczynowo, ale wsparcie psychologiczne, psychoedukacja i treningi umiejętności mogą poprawić jakość życia.[2] Z perspektywy neuroróżnorodności spektrum autyzmu traktuje się jako różnicę, a nie zaburzenie, które trzeba naprawiać.
WHO podaje, że oparte na dowodach interwencje psychospołeczne mogą poprawiać komunikację i umiejętności społeczne, z korzyścią dla samopoczucia i jakości życia osób ze spektrum i ich opiekunów.[6] Pomoc może obejmować m.in. psychoedukację, treningi umiejętności społecznych, treningi radzenia sobie ze stresem i naukę pragmatyki mowy.[2] Medycyna Praktyczna wskazuje terapię poznawczo-behawioralną (CBT) jako najbardziej skuteczną spośród metod psychoterapii, przeznaczoną głównie dla nastolatków i dorosłych.[2]
Na co dzień pomaga przewidywalne otoczenie. Możliwość utrzymywania własnych rytuałów pozwala obniżyć poziom stresu i lęku.[2] W relacjach z bliskimi pomóc może otwarta rozmowa o swoim stylu komunikacji i prośba, żeby jasno mówili, co mają na myśli.
Po diagnozie w dorosłości ważne jest zrozumienie i akceptacja rozpoznania, w czym pomaga wsparcie psychologiczne. Cenne bywają też programy wsparcia rówieśniczego i środowiskowe, w których można nawiązywać relacje i poznawać nowe osoby dorosłe. Depresję, lęk czy bezsenność, które często towarzyszą spektrum autyzmu, warto omówić z psychiatrą, bo to on stawia diagnozę i ustala plan leczenia.
Jak Centrum Terapii Dialog pomaga dorosłym w spektrum autyzmu?
Specjaliści z Centrum Terapii Dialog pomagają dorosłym, którzy podejrzewają u siebie spektrum autyzmu, przejść przez diagnozę i znaleźć wsparcie po niej. Specjaliści z Poradni dla osób dorosłych z zaburzeniami ze spektrum autyzmu pomagają przejść przez diagnozę, a diagnozę psychologiczną prowadzą psycholodzy z Centrum Diagnozy Psychologicznej Dialog. W Dialogu pracują lekarze psychiatrzy, psychologowie i psychoterapeuci.
Z psychoterapeutą można pracować nad komunikacją, stresem i trudnościami w relacjach. Gdy spektrum autyzmu towarzyszą obniżony nastrój albo lęk, pomóc może konsultacja z psychiatrą. Wizyta u psychiatry nie oznacza automatycznie leczenia farmakologicznego.
Najczęstsze pytania o zespół Aspergera
Nie. W ICD-11 zespół Aspergera mieści się w zaburzeniu ze spektrum autyzmu o kodzie 6A02, a w wyszukiwarce klasyfikacji termin „Asperger” prowadzi do podkategorii 6A02.0. ICD-11 jest jednak dopiero wprowadzana do użytku w Polsce.[2, 3]
Tak. Objawy mogą w pełni ujawnić się dopiero wtedy, gdy wymagania społeczne przerosną możliwości danej osoby, a coraz więcej dorosłych zgłasza się do specjalistów z trudnościami w kontaktach społecznych.[2, 3]
Nie. Kwestionariusz AQ można wypełnić samodzielnie przy podejrzeniu spektrum autyzmu, ale o rozpoznaniu decyduje ocena specjalistów, po której powstaje raport.[2, 5]
Kobiety mogą częściej maskować cechy związane ze spektrum, np. uczyć się naśladować zachowania innych i ukrywać uczucia, przez co ich objawy są mniej wyraźne.[2, 4]
Nie ma leczenia przyczynowego. Wsparcie ma poprawiać jakość życia i może obejmować m.in. psychoedukację, treningi umiejętności społecznych i terapię poznawczo-behawioralną.[2]
Wyniki badań znacznie się różnią. WHO szacuje, że w 2021 roku na świecie autyzm miała średnio około 1 na 127 osób.[6]
Źródła
- WHO – ICD-10 Version 2019: F84.5 Asperger syndrome
- Medycyna Praktyczna dla pacjentów – Zespół Aspergera (zaburzenie ze spektrum autyzmu): przyczyny, objawy, diagnostyka i terapia
- WHO – ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics (2025-01): 6A02 Autism spectrum disorder
- NHS – Signs of autism in adults
- NHS – Autism assessments
- WHO – Autism (fact sheet)
Podejrzewasz u siebie spektrum autyzmu?
Porozmawiaj o tym z ekspertami w poradni dla dorosłych
Umów wizytę w poradni dla dorosłych, w której dowiesz się więcej o diagnozie spektrum autyzmu i dalszym wsparciu.
Umów konsultację