Kategoria: Psychiatria
Czas czytania:
7–11 minut

Spadek nastroju na początku leczenia lamotryginą i kwetiapiną w ChAD – czy to nawrót depresji?

Mężczyzna siedzący na kanapie podczas rozmowy ze specjalistą

Spadek energii i gorszy nastrój po kilku tygodniach poprawy w trakcie leczenia lamotryginą i kwetiapiną nie muszą oznaczać, że leki przestały działać. Na wczesnym etapie terapii choroby afektywnej dwubiegunowej (ChAD) organizm dopiero się stabilizuje, więc okresowe obniżenia lub podwyższenia nastroju są czymś, co może się jeszcze pojawiać. Zarówno w przypadku lamotryginy, jak i kwetiapiny zaleca się ścisłą kontrolę lekarską na początku kuracji oraz po zmianie dawek, bo objawy choroby mogą wtedy przejściowo przybierać na sile.[1, 2]

Osoby z ChAD typu II, które zaczęły przyjmować lamotryginę i kwetiapinę, mogą najpierw odczuć wyraźną ulgę: po raz pierwszy od dawna udaje się wstać z łóżka czy wyjść do sklepu po coś do jedzenia. Tym trudniej znieść moment, w którym energia nagle spada, myśli stają się dużo bardziej negatywne, a cały dzień mija w łóżku. Jeśli w tym samym czasie lekarz zwiększył dawkę kwetiapiny, bywa, że dochodzi silna senność, a noce przynoszą nieprzyjemne sny. Pojawia się wtedy paraliżujące pytanie: „Czy ta choroba znowu wygrywa?”

Łatwo wtedy uznać, że depresja wróciła na dobre, a leki nie działają. Spadek nastroju może być bardzo ciężki, ale w pierwszych tygodniach leczenia nie przesądza jeszcze o tym, jak leczenie zadziała. To, czy chodzi o przejściowe wahanie, czy o nowy epizod depresji, ocenia lekarz prowadzący, i to on decyduje o dawkach oraz o ewentualnej zmianie leczenia.

Czy spadek nastroju na początku leczenia lamotryginą i kwetiapiną oznacza nawrót depresji?

Spadek nastroju w pierwszych tygodniach leczenia może być wahaniem, które zdarza się mimo leków stabilizujących nastrój, ale może też zapowiadać nowy epizod depresji – rozstrzyga to lekarz po ocenie stanu.

Czasem spadek nastroju okazuje się przejściowym wahaniem, a nie nowym epizodem depresji. Charakterystyka Produktu Leczniczego (ChPL) lamotryginy zwraca uwagę, że u osób z ChAD nasilenie objawów depresji może wystąpić niezależnie od przyjmowanych leków, dlatego na początku leczenia i przy zmianach dawki potrzebna jest ścisła kontrola.[1] Przy kwetiapinie poprawa może wystąpić dopiero po kilku pierwszych lub więcej tygodniach leczenia, a do tego czasu pacjent powinien pozostawać pod ścisłą kontrolą lekarza.[2]

Nawet gdy epizod mija, nie u wszystkich nastrój wraca w pełni do normy. Część osób nadal czuje przygnębienie i ma kłopot z myśleniem, choć i im, i otoczeniu może się wydawać, że jest już lepiej.

Gdy objawy wyraźnie się nasilają, pojawiają się nagle albo są inne niż dotąd, lekarz może rozważyć zmianę schematu leczenia, łącznie z przerwaniem przyjmowania leku.[1] Z lekarzem albo specjalistą trzeba też porozmawiać wtedy, gdy leczenie nie pomaga.[5] Psychiatrzy z Poradni Choroby Afektywnej Dwubiegunowej w Centrum Terapii Dialog pomagają ocenić, czy wahania nastroju wymagają zmiany leczenia.

Czym jest ChAD typu II i szybka zmiana faz?

ChAD typu II (w ICD-11 kod 6A61, ang. bipolar type II disorder) to postać choroby afektywnej dwubiegunowej (ChAD), w której występują epizody depresji i hipomanii, ale bez pełnych epizodów manii.[6]

Choroba afektywna dwubiegunowa to choroba, w której w różnych okresach pojawia się podwyższony nastrój (mania lub hipomania) albo depresja. Hipomania to łagodniejsza postać manii. Nastrój jest wtedy podwyższony albo pojawia się drażliwość, rośnie energia, a zapotrzebowanie na sen maleje. W odróżnieniu od manii hipomania nie upośledza wyraźnie funkcjonowania i rzadko prowadzi do konfliktów czy poważnych konsekwencji.

Epizod depresji to według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) okres, w którym obniżony nastrój lub brak zainteresowań utrzymuje się przez większość dnia, prawie codziennie, co najmniej przez dwa tygodnie.[7] Najważniejsze różnice między obiema fazami zestawia tabela.

Tabela 1. Porównanie hipomanii i epizodu depresji.

CechaHipomaniaEpizod depresji
Nastrójpodwyższony albo drażliwyprzygnębienie, brak radości nawet z tego, co się lubi
Energiawięcej niż zwyklespada lub znika, codzienne obowiązki wydają się ciężkie
Senmniejsze zapotrzebowanie na senkłopoty z zasypianiem i snem albo zbyt długi sen
Myśleniebardziej pozytywne niż zwykleniska samoocena, poczucie winy, problemy z koncentracją

W epizodzie depresji mogą też pojawić się myśli o zranieniu siebie lub o zakończeniu życia, a w ciężkiej depresji ryzyko prób samobójczych jest bardzo wysokie.

Szybka zmiana faz (ang. rapid cycling) to cztery lub więcej epizodów zmiany nastroju w ciągu 12 miesięcy.[8] Royal College of Psychiatrists podaje, że dotyczy to mniej więcej 1 na 10 osób z ChAD i może występować zarówno w typie I, jak i w typie II.[8]

Dlaczego nastrój może się wahać mimo leków stabilizujących nastrój?

Leczenie ChAD wymaga czasu: dawki obu leków zwiększa się stopniowo, a poprawa po kwetiapinie może przyjść dopiero po kilku tygodniach.

NHS podkreśla, że ChAD nie da się wyleczyć, ale leczenie może pomóc nad nią panować.[5] Plan leczenia, który ustala specjalista, może obejmować leki stabilizujące nastrój (leki normotymiczne) i psychoterapię, np. terapię poznawczo-behawioralną (CBT).[5]

Lamotrygina to lek przeciwpadaczkowy, który stosuje się też w leczeniu zaburzeń afektywnych dwubiegunowych.[3] Kwetiapina to lek przeciwpsychotyczny, który ChPL wskazuje m.in. w leczeniu choroby dwubiegunowej.[2] Psychiatra może uznać, że do opanowania zmian nastroju potrzebny jest więcej niż jeden lek. Lamotryginę można zalecić w ChAD typu II lub w depresji dwubiegunowej, a kwetiapinę zwłaszcza wtedy, gdy między epizodami manii pojawia się depresja – tak opisuje to Royal College of Psychiatrists.[8]

Ulotka nie podaje, po ilu tygodniach lamotrygina zaczyna działać, ale opisuje powolne włączanie leku: lekarz zaczyna od małej dawki i stopniowo, w ciągu kilku tygodni, ją zwiększa.[3] Charakterystyka lamotryginy wskazuje ją do zapobiegania epizodom depresji u dorosłych z ChAD typu I, a nie do doraźnego leczenia epizodu, który już trwa.[1, 9] Leczenie kwetiapiną również zaczyna się zwykle od małej dawki, którą lekarz zwiększa, aż znajdzie skuteczną dawkę.

W depresji w przebiegu ChAD ryzyko myśli samobójczych i samouszkodzeń utrzymuje się do czasu istotnej klinicznie remisji (wyraźnego ustąpienia objawów), dlatego ChPL kwetiapiny zaleca ścisły nadzór szczególnie na początku leczenia i po zmianie dawki.[2] Okres po zwiększeniu dawki to więc czas, w którym warto szczególnie uważnie obserwować nastrój i samopoczucie.

Niepokoją cię wahania nastroju?

Porozmawiaj z psychiatrą o leczeniu ChAD

W Poradni Choroby Afektywnej Dwubiegunowej omówisz z psychiatrą wahania nastroju i działania niepożądane leków.

Umów konsultację

Czy senność po zwiększeniu dawki kwetiapiny i koszmary senne to działania niepożądane?

Tak, senność i koszmary senne należą do znanych działań niepożądanych kwetiapiny. Ulotka leku Ketrel zalicza senność do bardzo częstych działań niepożądanych (u więcej niż 1 na 10 osób), a nietypowe sny i koszmary senne – do częstych (u mniej niż 1 na 10 osób).[4]

Senność pojawia się zwykle w ciągu pierwszych dwóch tygodni leczenia i zazwyczaj ustępuje przy dalszym stosowaniu kwetiapiny.[2] ChPL odnosi te dane do początku leczenia, dlatego senność po zwiększeniu dawki warto omówić z lekarzem. W badaniach u osób z depresją w przebiegu ChAD senność i uspokojenie (sedacja) występowały zwykle w pierwszych 3 dniach leczenia i miały łagodne lub umiarkowane nasilenie.[2] Senność, spowolnienie czy emocjonalne „przytłumienie” na początku leczenia mogą przypominać depresję. Senność może też nakładać się na spadek nastroju, bo brak energii i nadmierna senność bywają też objawami depresji. Co wynika z leku, a co z choroby, najlepiej ocenić razem z lekarzem.

Dotkliwą senność albo zawroty głowy trzeba niezwłocznie zgłosić lekarzowi.[4] Nie należy samodzielnie zmniejszać dawki ani odstawiać kwetiapiny, bo może to pogorszyć stan.[10] Po nagłym odstawieniu opisywano m.in. bezsenność, nudności, bóle głowy i rozdrażnienie.[2] Dopóki nie wiadomo, jak lek działa na organizm, nie należy prowadzić pojazdów ani obsługiwać maszyn, a alkohol razem z kwetiapiną może nasilać senność.[4]

Lamotrygina także może wpływać na sen: charakterystyka jednego z jej preparatów (Symla) wymienia senność i bezsenność wśród częstych działań niepożądanych, a koszmary senne wśród działań o nieznanej częstości.[9] Przy dwóch lekach trudno samemu ustalić, który odpowiada za nieprzyjemne sny, dlatego warto opisać je lekarzowi. Inne zmiany snu po kwetiapinie, np. bezsenność po zamianie trazodonu na Ketrel, opisuje artykuł Bezsenność po zmianie Trittico na Ketrel – czy to normalne?.

Jak obserwować nastrój i co powiedzieć lekarzowi prowadzącemu?

Warto notować nastrój na bieżąco, np. w dzienniku nastroju, i na kolejnej wizycie opowiedzieć lekarzowi prowadzącemu o wahaniach. Dziennik nastroju może pomóc wcześnie zauważyć, że nastrój zaczyna się zmieniać, i rozpoznać, co w życiu pomaga, a co nie – wskazuje Royal College of Psychiatrists.[8] Wczesne rozpoznanie objawów może zapobiec pogorszeniu stanu i obniżyć intensywność kolejnych epizodów.[10]

Do wizyty można przygotować się w kilku krokach:

  1. Codziennie zapisuj nastrój i poziom energii.
  2. Notuj sen: o której zasypiasz, ile śpisz, czy w dzień czujesz senność i jakie masz sny.
  3. Zapisuj, co działo się przed zmianą nastroju, np. stres, za mało snu albo zbyt dużo zajęć.
  4. Odnotuj, kiedy zmieniła się dawka leku i jakie objawy pojawiły się potem.
  5. Poproś bliskie osoby, by zwracały uwagę na znaki ostrzegawcze.[10]

Gdy pojawia się poczucie, że zaczyna się epizod depresji lub manii, lepiej skontaktować się z lekarzem wcześniej, zamiast czekać do zaplanowanej wizyty.[10] Utrzymać stabilny nastrój może pomóc m.in. regularny rytm dnia, odpowiednia ilość snu, zdrowa dieta, regularny ruch i radzenie sobie ze stresem, na co wskazuje NHS.[5]

Frustracja, zniechęcenie i chęć odłożenia tabletek przy działaniach niepożądanych są zrozumiałe. Leków nie odstawia się i nie zmienia ich dawek na własną rękę, nawet przy lepszym samopoczuciu, bo może to pogorszyć stan i spowodować powrót objawów choroby.[5, 10]

Kiedy myśli o tym, by zasnąć i się nie obudzić, wymagają pilnej pomocy?

Myśli o tym, by zasnąć i się nie obudzić (tzw. myśli rezygnacyjne), trzeba jak najszybciej zgłosić lekarzowi, bez czekania do kolejnej wizyty.[3] Ulotki lamotryginy i kwetiapiny zalecają natychmiastowy kontakt z lekarzem, gdy pojawiają się myśli o samookaleczeniu lub samobójstwie.[3, 4]

Myśli o zranieniu siebie lub o zakończeniu życia mogą być objawem epizodu depresji. U osób z ChAD myśli o samookaleczeniu lub samobójstwie mogą pojawiać się częściej m.in. przy pierwszym rozpoczęciu leczenia, gdy takie myśli były już wcześniej, i w wieku poniżej 25 lat, na co zwraca uwagę ulotka lamotryginy.[3]

Gdy myśli rezygnacyjne przechodzą w aktywną chęć odebrania sobie życia, trzeba pilnie skonsultować się z psychiatrą. W nagłej sytuacji zagrożenia życia należy zadzwonić pod numer alarmowy albo zgłosić się na izbę przyjęć najbliższego szpitala.[10]

Pomocne może być też poproszenie bliskiej osoby, by mówiła o zmianach nastroju lub zachowania, które zauważy.[3] Gdy sytuacja jest bardzo trudna, ale nie zagraża bezpośrednio życiu, ze specjalistą można porozmawiać w Centrum Interwencji Kryzysowej w Centrum Terapii Dialog.

Jak Centrum Terapii Dialog wspiera osoby z ChAD typu II?

Specjaliści z Centrum Terapii Dialog wspierają osoby z chorobą afektywną dwubiegunową typu II, zarówno na etapie rozpoznania, jak i w trakcie długofalowego leczenia. Od 2006 roku z pomocy Centrum Terapii Dialog skorzystało ponad 100 000 pacjentów. Specjaliści z Poradni Choroby Afektywnej Dwubiegunowej łączą farmakoterapię z psychoterapią, która pomaga rozpoznawać wczesne sygnały nawrotu i budować stabilność w codziennym życiu. Zalecenia omawia się zrozumiale, a decyzje o leczeniu pacjent podejmuje razem z lekarzem. Wizyty odbywają się stacjonarnie w Warszawie oraz online.

Najczęstsze pytania o lamotryginę i kwetiapinę w ChAD

Niekoniecznie. Na początku leczenia ChAD wahania nastroju mogą się zdarzać mimo leków, a poprawa po kwetiapinie może przyjść dopiero po kilku tygodniach.[2] Ocenę leczenia warto zostawić lekarzowi prowadzącemu.

Zwykle tak. Senność pojawia się najczęściej w pierwszych dwóch tygodniach i zazwyczaj ustępuje w trakcie dalszego leczenia, a dotkliwą senność trzeba zgłosić lekarzowi.[2, 4]

Tak. Nietypowe sny i koszmary senne to częste działanie niepożądane kwetiapiny, które może wystąpić u mniej niż 1 na 10 osób.[4]

Nie zaleca się tego. Alkohol razem z kwetiapiną może powodować senność, dlatego w trakcie leczenia lepiej go unikać.[4]

Nie. O dawce decyduje lekarz, a nagłe odstawienie kwetiapiny może wywołać objawy odstawienia, np. bezsenność i rozdrażnienie.[2]

Szybka zmiana faz oznacza co najmniej cztery epizody zmiany nastroju w ciągu 12 miesięcy.[8] Dotyczy to mniej więcej 1 na 10 osób z ChAD.[8]

Może pomóc zauważyć zmianę nastroju na wczesnym etapie i rozpoznać, co pomaga, a co nie. Na wizycie ułatwia też dokładne opisanie wahań lekarzowi.

Jak najszybciej powiedzieć o nich lekarzowi.[3] Gdy przechodzą w chęć odebrania sobie życia, trzeba pilnie skontaktować się z psychiatrą, a w nagłej sytuacji zadzwonić pod 112 lub 999 albo zgłosić się na izbę przyjęć.[10]

Źródła

  1. Rejestr Produktów Leczniczych – Lamotrix (lamotrygina), Charakterystyka Produktu Leczniczego
  2. Rejestr Produktów Leczniczych – Ketrel (kwetiapina), Charakterystyka Produktu Leczniczego
  3. Rejestr Produktów Leczniczych – Lamotrix (lamotrygina), ulotka dla pacjenta
  4. Rejestr Produktów Leczniczych – Ketrel (kwetiapina), ulotka dla pacjenta
  5. NHS – Bipolar disorder
  6. WHO – ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics (2025-01): Bipolar or related disorders (6A61 Bipolar type II disorder)
  7. WHO – Depressive disorder (depression)
  8. Royal College of Psychiatrists – Zaburzenie afektywne dwubiegunowe
  9. Rejestr Produktów Leczniczych – Symla (lamotrygina), Charakterystyka Produktu Leczniczego
  10. pacjent.gov.pl – Choroba afektywna dwubiegunowa – jak ją rozpoznać

Niepokoją cię wahania nastroju?

Porozmawiaj z psychiatrą o leczeniu ChAD

W Poradni Choroby Afektywnej Dwubiegunowej omówisz z psychiatrą wahania nastroju i działania niepożądane leków.

Umów konsultację

Komentarze są wyłączone.